काठमाडौं - नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा लागूपदार्थ प्रयोग गर्ने युवा र किशोरकिशोरीको संख्या चिन्ताजनक रूपमा बढ्दै गएको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्। विद्यालय, कलेज र शहरी क्षेत्र मात्र होइन, ग्रामीण बस्तीहरूमा समेत लागूपदार्थको पहुँच विस्तार हुँदै गएको छ। समाज, परिवार र राष्ट्रको भविष्य मानिने युवापुस्ता नै कुलतको चपेटामा पर्न थालेपछि यसले गम्भीर सामाजिक, स्वास्थ्य तथा सुरक्षा चुनौती सिर्जना गरेको छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार लागूपदार्थ दुर्व्यसन केवल व्यक्तिगत कमजोरीको परिणाम मात्र होइन। यसमा पारिवारिक वातावरण, सामाजिक प्रभाव, मानसिक स्वास्थ्य, आर्थिक अवस्था तथा प्रविधिको दुरुपयोगजस्ता धेरै कारणहरू जोडिएका हुन्छन्।
किन फस्छन् किशोरकिशोरी र युवा ?
१. साथीभाइको दबाब (Peer Pressure)
किशोरावस्था यस्तो समय हो, जहाँ साथीभाइको प्रभाव अत्यधिक हुन्छ। धेरै किशोरकिशोरी साथीहरूको दबाब वा उनीहरूजस्तै बन्ने चाहनाले पहिलो पटक चुरोट, मदिरा वा अन्य लागूपदार्थ सेवन गर्न थाल्छन्।
मनोविद्हरूका अनुसार अधिकांश युवाले "एक पटक मात्र प्रयोग गर्ने" सोचका साथ सुरु गरे पनि पछि त्यसैको लतमा फस्ने गरेका छन्।
२. पारिवारिक असमझदारी र विखण्डन
परिवारमा निरन्तर झगडा, अभिभावकबीचको सम्बन्ध बिग्रिनु, सम्बन्धविच्छेद, घरेलु हिंसा वा अभिभावकको अत्यधिक व्यस्तताले किशोरकिशोरीमा मानसिक तनाव बढाउने गर्छ।
परिवारबाट पर्याप्त माया, संवाद र निगरानी नपाउँदा कतिपय किशोरकिशोरी गलत संगततर्फ आकर्षित हुने अध्ययनहरूले देखाएका छन्।
३. मानसिक तनाव र डिप्रेसन
शैक्षिक दबाब, प्रेम सम्बन्धमा असफलता, बेरोजगारी, भविष्यप्रतिको अनिश्चितता तथा सामाजिक दबाबका कारण धेरै युवा तनाव, चिन्ता र अवसादमा पर्ने गरेका छन्।
कतिपयले तनावबाट क्षणिक राहत पाउन लागूपदार्थको सहारा लिन थाले पनि अन्ततः उनीहरू लतमा फस्ने गर्छन्।
४. सजिलै उपलब्ध हुनु
नेपालका विभिन्न शहर र सीमा क्षेत्रहरूमा लागूपदार्थ सजिलै उपलब्ध हुने गरेको सुरक्षा निकायहरूको भनाइ छ। विद्यालय तथा कलेज वरपर समेत अवैध लागूपदार्थको कारोबार हुने गरेको घटनाहरू सार्वजनिक भइरहेका छन्। अनलाइन माध्यम र सामाजिक सञ्जालमार्फत समेत यसको पहुँच बढेको चिन्ता व्यक्त गरिएको छ।
५. जिज्ञासा र जोखिमपूर्ण व्यवहार
किशोरावस्थामा नयाँ कुरा अनुभव गर्ने चाहना बढी हुन्छ। यही जिज्ञासाका कारण धेरैले परीक्षणका रूपमा लागूपदार्थ प्रयोग गर्न थाल्छन्।
विशेषज्ञहरूका अनुसार जोखिम लिन चाहने स्वभाव, विद्रोही सोच तथा आत्मनियन्त्रणको कमीले पनि युवालाई कुलततर्फ धकेल्न सक्छ।
६. बेरोजगारी र खाली समय
बेरोजगारी, उद्देश्यहीन जीवनशैली तथा सिर्जनात्मक गतिविधिको अभावले पनि युवालाई कुलततर्फ धकेल्ने गरेको पाइन्छ।
विशेषगरी विदेश जाने सपना पूरा नहुनु, आर्थिक असुरक्षा र सामाजिक निराशाले जोखिम बढाउँछ।
लागूपदार्थले के असर गर्छ ?
शारीरिक असर
- मस्तिष्कको कार्यक्षमता कमजोर बनाउँछ।
- मुटु, कलेजो, फोक्सो लगायतका अंगमा गम्भीर असर पुर्याउँछ।
- रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता घटाउँछ।
- कुपोषण र शारीरिक कमजोरी निम्त्याउँछ।
मानसिक असर
- डिप्रेसन, चिन्ता र तनाव बढाउँछ।
- स्मरणशक्ति कमजोर बनाउँछ।
- आक्रामक व्यवहार बढाउँछ।
- आत्महत्याको जोखिम बढाउँछ।
सामाजिक असर
- पढाइ बिग्रिने।
- परिवारसँग सम्बन्ध टुट्ने।
- हिंसा तथा आपराधिक गतिविधिमा संलग्न हुने जोखिम।
- आर्थिक संकट सिर्जना हुने।
कसरी सुरक्षित राख्ने ?
१. परिवारमा खुला संवाद आवश्यक
अभिभावकहरूले छोराछोरीसँग नियमित रूपमा खुला संवाद गर्नुपर्छ। उनीहरूका समस्या, भावना र साथीभाइबारे बुझ्ने प्रयास गर्नुपर्छ।
मनोपरामर्शदाताहरू भन्छन्, "डर होइन, विश्वासले किशोरकिशोरीलाई सुरक्षित राख्छ।"
२. साथीभाइको घेराबारे जानकारी राख्ने
अभिभावकले आफ्ना छोराछोरीको संगत कस्तो छ भन्नेमा ध्यान दिनुपर्छ। तर, अत्यधिक नियन्त्रण होइन, सकारात्मक निगरानी आवश्यक हुन्छ।
३. मानसिक स्वास्थ्यमा ध्यान दिने
यदि किशोरकिशोरीमा निम्न लक्षण देखिए तुरुन्त परामर्श लिनुपर्छ–
- एक्लै बस्न खोज्ने
- अत्यधिक रिसाउने
- पढाइमा अचानक गिरावट
- निद्रा र खानपानमा परिवर्तन
- घरबाट पैसा हराउने
- व्यवहारमा असामान्य परिवर्तन
४. खेलकुद र सिर्जनात्मक गतिविधिमा सहभागी गराउने
खेलकुद, संगीत, कला, साहित्य, सामाजिक सेवा तथा अन्य सिर्जनात्मक गतिविधिले युवालाई सकारात्मक दिशामा लैजान मद्दत गर्छ।
५. विद्यालयको भूमिका
विद्यालयले नियमित रूपमा–
- लागूपदार्थविरुद्ध जनचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने
- मनोपरामर्श सेवा उपलब्ध गराउने
- जोखिममा रहेका विद्यार्थी पहिचान गर्ने
- अभिभावकसँग सहकार्य गर्ने
जस्ता कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
६. समुदाय र राज्यको दायित्व
विशेषज्ञहरूका अनुसार लागूपदार्थ नियन्त्रण केवल परिवारको जिम्मेवारी होइन। स्थानीय तह, विद्यालय, समुदाय, प्रहरी, स्वास्थ्य संस्था र सरकारले संयुक्त रूपमा काम गर्न आवश्यक छ।
सीमाक्षेत्रमा निगरानी, अवैध कारोबार नियन्त्रण, पुनःस्थापना केन्द्रहरूको गुणस्तर सुधार तथा युवामैत्री कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ।
निष्कर्ष
लागूपदार्थ दुर्व्यसन आजको समाजको गम्भीर चुनौती बन्दै गएको छ। किशोरकिशोरी र युवालाई कुलतबाट जोगाउन परिवार, विद्यालय, समुदाय र राज्य सबैको साझा प्रयास आवश्यक छ।
विशेषज्ञहरू भन्छन्, "किशोरकिशोरीलाई समय, माया, संवाद र सही मार्गदर्शन दिन सकियो भने उनीहरूलाई लागूपदार्थको दलदलमा फस्नबाट जोगाउन सकिन्छ।"
