काठमाडौं -नेपालमा चिकित्सा शिक्षा अध्ययन गरेर उत्पादन भएका चिकित्सकहरू विदेश पलायन हुने क्रम तीव्र बन्दै गएको छ। पछिल्लो तथ्यांकले मुलुकमा नयाँ डाक्टर उत्पादन भइरहे पनि उनीहरूलाई देशभित्र टिकाइराख्न राज्य असफल भइरहेको संकेत गरेको छ। स्वास्थ्य क्षेत्रका विज्ञहरूले यसलाई केवल ‘ब्रेन ड्रेन’ नभई नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीमाथि दीर्घकालीन संकटका रूपमा व्याख्या गरेका छन्।

नेपाल मेडिकल काउन्सिलको तथ्यांकअनुसार सन् २०२५ मा देशभित्र चिकित्सकीय अभ्यासका लागि लाइसेन्स लिनेभन्दा विदेश जान आवश्यक पर्ने ‘असल चारित्रिक प्रमाणपत्र’ (Good Standing Certificate) लिने चिकित्सकको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढी देखिएको छ।

काउन्सिलका अनुसार सन् २०२५ मा दुई हजार १२२ जनाले चिकित्सकीय लाइसेन्स लिएका छन् भने सोही अवधिमा दुई हजार ६८१ जना चिकित्सकले विदेश जानका लागि असल चारित्रिक प्रमाणपत्र लिएका छन्। अर्थात्, देशभित्र प्रवेश गर्नेभन्दा ५५९ जना बढी चिकित्सक विदेश जाने तयारीमा रहेको तथ्यांकले देखाउँछ।

पाँच वर्षमा ११ हजार चिकित्सक विदेश जाने तयारीमा

नेपाल मेडिकल काउन्सिलको तथ्यांकअनुसार सन् २०२० यता १३ हजार १४० चिकित्सकले लाइसेन्स लिएका छन्। तर, यही अवधिमा ११ हजार ६८ जना चिकित्सकले विदेश जान आवश्यक पर्ने प्रमाणपत्र लिएका छन्।

काउन्सिलको चारित्रिक प्रमाण प्रमाणीकरण शाखाका प्रमुख प्रदीप रिजालका अनुसार यो संख्या हरेक वर्ष बढ्दो क्रममा छ।

सन् २०२० मा ८६९ जना चिकित्सकले विदेश जान अनुमति लिएका थिए। यो संख्या सन् २०२१ मा एक हजार ३२७, सन् २०२२ मा एक हजार ९५४, सन् २०२३ मा दुई हजार ३१८, सन् २०२४ मा दुई हजार २१० र सन् २०२५ मा दुई हजार ६८१ पुगेको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार यो तथ्यांकले नेपालमा चिकित्सक उत्पादन बढे पनि उनीहरूलाई देशभित्र टिकाउन नसकिएको स्पष्ट संकेत गर्दछ।

कुन देशमा जाँदैछन् नेपाली चिकित्सक?

काउन्सिलका अनुसार पछिल्ला पाँच वर्षमा नेपाली चिकित्सक २४ वटा देशतर्फ गएका छन्। सबैभन्दा बढी आकर्षण अमेरिकाप्रति देखिएको छ।

पाँच वर्षमा विदेश गएका चिकित्सक (असल चारित्रिक प्रमाणपत्रका आधारमा)

विशेषज्ञहरूका अनुसार विकसित मुलुकहरूले स्वास्थ्य जनशक्ति अभाव पूर्ति गर्न दक्षिण एसियाली देशका चिकित्सकलाई आकर्षित गर्ने नीति लिएका कारण पनि पलायन तीव्र भएको हो।

किन बढ्दैछ चिकित्सक पलायन?

१. काम गर्ने वातावरणको अभाव

काउन्सिलका निमित्त रजिस्ट्रार डा. दीपेन्द्र पाण्डेका अनुसार नेपालमा चिकित्सकले सुरक्षित, सम्मानजनक र स्थिर कार्य वातावरण पाउन सकेका छैनन्।

उनका अनुसार चिकित्सकमाथि हुने हातपात, अस्पतालमा बढ्दो असुरक्षा, अनिश्चित करियर र सीमित अवसरले युवा चिकित्सकलाई विदेशतर्फ धकेलिरहेको छ।

"नेपालमा डाक्टरको संख्या कम होइन, समस्या वितरण र व्यवस्थापनको हो," उनी भन्छन्।

२. न्यून सेवा–सुविधा र पारिश्रमिक

नेपालका सरकारी तथा निजी अस्पतालमा कार्यरत चिकित्सकहरूले अपेक्षाकृत कम तलब, लामो कार्यसमय र सीमित सुविधा पाउने गरेका छन्।

त्यसको विपरीत अमेरिका, बेलायत, अस्ट्रेलिया, क्यानडा लगायतका देशमा आकर्षक पारिश्रमिक, सामाजिक सुरक्षा, अनुसन्धान अवसर र व्यवस्थित कार्य वातावरण उपलब्ध छ।

स्वास्थ्य अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार नेपालले करोडौँ रुपैयाँ खर्च गरेर उत्पादन गरेका जनशक्ति अन्ततः विकसित देशहरूको स्वास्थ्य प्रणालीलाई बलियो बनाइरहेका छन्।

३. विशेषज्ञ अध्ययन (पीजी) का सीमित अवसर

पूर्व काउन्सिल अध्यक्ष तथा मुटुरोग विशेषज्ञ डा. भगवान कोइरालाका अनुसार नेपालमा एमबीबीएसपछि विशेषज्ञ अध्ययन (एमडी/एमएस) का लागि पर्याप्त सिट छैन।

"धेरै चिकित्सक विदेश केवल रोजगारीका लागि मात्र होइन, उच्च अध्ययनका लागि पनि जान बाध्य छन्," उनी भन्छन्।

नेपालमा वार्षिक हजारौँ एमबीबीएस चिकित्सक उत्पादन भइरहे पनि सीमित पीजी सिटका कारण प्रतिस्पर्धा अत्यन्तै कठिन हुने गरेको छ।

४. नीतिगत अस्थिरता

विशेषज्ञहरूका अनुसार स्वास्थ्य क्षेत्रमा दीर्घकालीन मानव संसाधन नीति अभाव अर्को प्रमुख कारण हो।

स्वास्थ्य मन्त्रालयले चिकित्सक उत्पादन, वितरण, विशेषज्ञता विकास र करियर उन्नयनलाई एकीकृत ढंगले व्यवस्थापन गर्न नसकेको आरोप लाग्दै आएको छ।

ग्रामीण नेपालमा अझै चिकित्सक अभाव

विडम्बनापूर्ण रूपमा नेपालमा चिकित्सक विदेश गइरहेका बेला ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्र भने अझै चिकित्सकविहीन अवस्थामा छन्।

स्वास्थ्य मन्त्रालयकै विभिन्न अध्ययनले हिमाली र दुर्गम जिल्लामा विशेषज्ञ चिकित्सक त परको कुरा, आधारभूत स्वास्थ्य सेवा सञ्चालन गर्नसमेत चिकित्सक अभाव रहेको देखाएका छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार समस्या डाक्टरको संख्या नभई उनीहरूको असमान वितरण हो।

काठमाडौं, पोखरा, चितवन, विराटनगरजस्ता शहरी केन्द्रमा चिकित्सकको चाप अत्यधिक छ भने दुर्गम क्षेत्रमा चिकित्सक टिकाउन कठिन भइरहेको छ।

‘ब्रेन ड्रेन’ कि ‘ब्रेन वेस्ट’?

स्वास्थ्य नीति विश्लेषकहरूका अनुसार अहिलेको अवस्था केवल ‘ब्रेन ड्रेन’ मात्र होइन, ‘ब्रेन वेस्ट’ पनि हो।

राज्यले करोडौँ रुपैयाँ लगानी गरेर उत्पादन गरेका दक्ष जनशक्तिलाई उचित अवसर दिन नसक्दा उनीहरू विदेशिन बाध्य भइरहेका छन्।

काउन्सिलका निमित्त रजिस्ट्रार डा. पाण्डे भन्छन्, "मेडिकल कलेजमा सिट थपेर मात्र समस्या समाधान हुँदैन। भएका चिकित्सकलाई नेपालमै बस्न प्रेरित गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ।"

समाधान के हुन सक्छ?

विशेषज्ञहरूले निम्न उपाय अवलम्बन गर्न सुझाव दिएका छन्–

• चिकित्सकको पारिश्रमिक र सेवा–सुविधा पुनरावलोकन गर्ने।
• चिकित्सकमाथि हुने हिंसाविरुद्ध कडा कानुनी कार्यान्वयन गर्ने।
• एमडी/एमएस लगायत विशेषज्ञ अध्ययनका सिट वृद्धि गर्ने।
• दुर्गम क्षेत्रमा सेवा गर्ने चिकित्सकलाई विशेष प्रोत्साहन प्याकेज दिने।
• अनुसन्धान, तालिम र करियर विकासका अवसर विस्तार गर्ने।
• विदेश गएका चिकित्सकलाई पुनः स्वदेश फर्काउन विशेष नीति ल्याउने।
• दीर्घकालीन राष्ट्रिय स्वास्थ्य जनशक्ति नीति लागू गर्ने।

राज्यका लागि चेतावनी

चिकित्सक पलायनको वर्तमान प्रवृत्ति यथावत् रहिरहे आगामी दशकमा नेपालले गम्भीर स्वास्थ्य जनशक्ति संकट भोग्न सक्ने चेतावनी विज्ञहरूले दिएका छन्।

विशेषगरी अनुभवी विशेषज्ञ चिकित्सकहरू समेत विदेशिने क्रम बढ्नुले स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर, चिकित्सा शिक्षा र अनुसन्धान क्षेत्रसमेत प्रभावित हुने देखिन्छ।

नेपालले अब चिकित्सक उत्पादनको संख्याभन्दा पनि उनीहरूलाई देशमै टिकाउने रणनीतिलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता स्पष्ट रूपमा देखिएको छ। अन्यथा, मुलुकले आफ्नै लगानीमा उत्पादन गरेको दक्ष जनशक्ति गुमाउँदै जाने र स्वास्थ्य प्रणाली झन् कमजोर बन्दै जाने जोखिम बढ्ने विज्ञहरूको निष्कर्ष छ।