चितवन- एक समय हावाहुरीले ढालेका, बजार नपाएर बोटमै पाकेर कुहिएका केरा हेर्दा कृषक ठाकुर सापकोटाको मन दुख्थ्यो। वर्षौंदेखिको मेहनत त्यसै खेर गएको देखेपछि उनले एउटा फरक सोच जन्माए— ‘खेर जाने केरालाई मूल्यवान् उत्पादनमा रूपान्तरण गर्न सकिँदैन र?’
यही सोचले आज चितवनका यी किसानलाई केराबाट वाइन र ब्रान्डी उत्पादन गर्ने सफल प्रयोगकर्ताका रूपमा स्थापित गरेको छ।
रत्ननगर नगरपालिका–१२ जिरौनाका सापकोटा विगत १५ वर्षदेखि **‘ए एण्ड बी केरा फार्म’**मार्फत करिब १२ बिघा क्षेत्रफलमा व्यावसायिक केराखेती गर्दै आएका छन्। उत्पादन बढे पनि बजार अभाव, प्राकृतिक विपत्ति र ढुवानी समस्याले वर्षेनी ठूलो परिमाणमा केरा खेर जाने समस्याले उनलाई नयाँ विकल्प खोज्न प्रेरित गर्यो।
खेर जाने केरालाई बनाए मूल्यवान् उत्पादन
उत्पादनमुखी कृषिलाई उद्योगसँग जोड्ने लक्ष्यसहित उनले एक वर्षअघि केराका बाइ–प्रोडक्ट उत्पादनबारे अध्ययन तथा प्रयोगात्मक अनुसन्धान सुरु गरे।
कृषि विकास कार्यालय भरतपुरको प्राविधिक सहयोग, उपकरण र प्रोत्साहनमा गरिएको अनुसन्धानबाट अहिले केराको वाइन उत्पादन पूर्ण रूपमा सफल भएको छ भने ब्रान्डी उत्पादन पनि अन्तिम परीक्षण चरणमा पुगेको छ।
सापकोटाका अनुसार ५०० केजी पाकेको केराबाट करिब २०० लिटर वाइन उत्पादन गर्न सकिन्छ। त्यस्तै ३०० केजी केराबाट १२० देखि १३० लिटर ब्रान्डी उत्पादन भइरहेको छ।
यो सम्पूर्ण प्रक्रिया पाकेको केरामा प्राकृतिक रूपमा हुने चिनीलाई वैज्ञानिक फर्मेन्टेसन विधिबाट प्रशोधन गरेर तयार गरिने भएकाले खेर जाने फललाई उच्च मूल्यको उत्पादनमा रूपान्तरण गर्न सकिएको उनले बताए।
‘चितवनको केरालाई पनि ब्रान्ड बनाउनुपर्छ’
सापकोटा अहिले यसलाई ठूलो मदिरा उद्योगका रूपमा होइन, **‘माइक्रो–डिस्टिलरी’ (लघु मदिरा उद्योग)**का रूपमा दर्ता गर्ने प्रक्रियामा छन्।
उनका अनुसार गण्डकी गाउँपालिका र खोटाङका केही स्थानीय तहले कोदोबाट बनेका उत्पादनलाई स्थानीय ब्रान्डका रूपमा स्थापित गरेझैँ चितवनको केरालाई पनि ब्रान्डिङ गर्न सके कृषि र पर्यटन दुवै क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना खुल्नेछ।
उनले भने, “हामी ठूलो डिस्टिलरी होइन, स्थानीय स्तरको माइक्रो–डिस्टिलरी सञ्चालन गर्न चाहन्छौं। चितवनको केरालाई स्थानीय उत्पादनका रूपमा ब्रान्डिङ गर्न सकियो भने यहाँ आउने आन्तरिक तथा विदेशी पर्यटकका लागि यो एउटा विशेष आकर्षण बन्न सक्छ।”
हजार जनाले चाखे, सकारात्मक प्रतिक्रिया
हालसम्म परीक्षणका रूपमा करिब एक हजार जनालाई केराबाट बनेको पेय पदार्थ चखाइएको छ। सापकोटाका अनुसार अधिकांशले यसको स्वाद र गुणस्तरप्रति सकारात्मक प्रतिक्रिया दिएका छन्।
यही उत्साहका आधारमा आगामी आर्थिक वर्षदेखि व्यावसायिक उत्पादन र बजार विस्तार गर्ने तयारी भइरहेको उनले बताए।
हाल परिवारका सदस्यसहित आठदेखि नौ जना यस परियोजनामा प्रत्यक्ष रूपमा संलग्न छन्।
वाइन मात्र होइन, केराका दर्जनौं परिकार
सापकोटाले पेय पदार्थमा मात्र सीमित नरही केराबाट बन्ने विभिन्न परिकारलाई पनि बजारमा ल्याएका छन्।
रत्ननगरको टाँडीस्थित बकुलहर चोकमा सञ्चालनमा रहेको आउटलेटमा केराको मःमः, चिप्स, पकौडा, छोइला, बनाना चिल्ली, अचार लगायतका परिकार उपलब्ध छन्। यी परिकारले स्थानीय उपभोक्तासँगै चितवन भ्रमणमा आउने पर्यटकको समेत ध्यान तानिरहेका छन्।
समस्याबाट जन्मिएको सम्भावना
सापकोटा भन्छन्, “धेरै वर्षदेखि व्यावसायिक केराखेती गर्दै आउँदा बजार नपाउने, हावाहुरीले बोट ढाल्ने र बारीमै पाकेर केरा खेर जाने समस्या वर्षेनी दोहोरिन्थ्यो। त्यही समस्याको समाधान खोज्दै जाँदा केराबाट वाइन र ब्रान्डी उत्पादन गर्ने अवधारणा जन्मिएको हो।”
उनको लक्ष्य खेर जाने कृषि उत्पादनलाई मूल्य अभिवृद्धि गर्दै चितवनको केरालाई राष्ट्रिय पहिचान दिलाउने, स्थानीय कृषि अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाउने र कृषि तथा पर्यटनलाई एकसाथ जोड्ने रहेको छ।
यदि यो प्रयासले व्यावसायिक रूप लिन्छ भने यसले किसानको आम्दानी बढाउनुका साथै नेपालमा फलफूलमा आधारित मूल्य अभिवृद्धि उद्योगको नयाँ उदाहरण स्थापित गर्ने विश्वास गरिएको छ।
