काठमाडौं-  गोरखाको बूढीगण्डकी नदीमा गेग्रानसहितको आकस्मिक बाढी आउनुअघि उत्तरी भेगका बासिन्दाले जमिन हल्लिएको महसुस गरेको बताएका छन् । यसैबीच, अमेरिकाको अर्थस्कोप कन्सोर्टियमसँग सम्बन्धित भूकम्प अनुगमन प्रणालीमा नेपालको ककनी स्टेसनले जमिनको कम्पनसम्बन्धी तरङ्ग रेकर्ड गरेको देखिएपछि बाढी र पहिरोअघि उत्पन्न कम्पनको प्रकृतिबारे चासो बढेको छ ।

तर, उक्त कम्पन भूकम्पका कारण उत्पन्न भएको हो वा ठूलो पहिरो, चट्टान खसाइ अथवा अन्य प्राकृतिक घटनाका कारण जमिन हल्लिएको हो भन्ने विषय अझै स्पष्ट हुन सकेको छैन । भूगर्भविद्हरूले यसबारे विस्तृत प्राविधिक अध्ययन आवश्यक रहेको बताएका छन् ।

गोरखाको चुमनुव्री गाउँपालिका–६ अन्तर्गत लोक्पा र चुम्लिङबीच ठूलो पहिरो खसेपछि बूढीगण्डकी नदीमा आएको बाढीले आसपासका बस्ती तथा भौतिक संरचनामा क्षति पुर्‍याएको थियो । यस घटनामा दुई महिला र तीन पुरुष गरी पाँच जना बेपत्ता भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ । बाढीले घर, झोलुङ्गे पुल, पक्की पुल, विद्युत्का खम्बा, टेलिफोन टावर तथा जलविद्युत् आयोजनाका संरचनामा समेत क्षति पुर्‍याएको थियो ।

यही घटनाअघि जमिन हल्लिएको स्थानीयको भनाइ र भूकम्प अनुगमन प्रणालीमा देखिएको कम्पनको संकेतले पहिरो तथा बाढी उत्पन्न हुने प्रक्रियाबारे थप अनुसन्धान गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाएको छ ।

ककनी स्टेसनमा देखियो जमिनको कम्पन

अमेरिकाको अर्थस्कोप कन्सोर्टियमसँग सम्बन्धित भूकम्प अनुगमन प्रणालीले विश्वका विभिन्न स्थानमा जडान गरिएका सिस्मोमिटर अर्थात् जमिनको कम्पन मापन गर्ने उपकरणबाट प्राप्त तथ्याङ्क देखाउँछ । नेपालका केही भूकम्प मापन उपकरणसमेत यस प्रणालीसँग जोडिएकाले तिनले रेकर्ड गरेका कम्पनका तरङ्ग पनि अवलोकन गर्न सकिन्छ ।

उक्त प्रणालीमा उपलब्ध विवरणअनुसार विश्व समन्वित समय (यूटीसी) अनुसार शनिबार राति १० बजेर ४० मिनेटदेखि १० बजेर ४५ मिनेटको बीचमा नेपालको ककनी स्टेसनमा जमिनको कम्पनसम्बन्धी संकेत देखिएको छ । यो समय नेपाली समयअनुसार आइतबार बिहान करिब ४ बजेर २५ मिनेटदेखि ४ बजेर ३० मिनेटसम्म पर्छ ।

यसरी रेकर्ड भएको तरङ्गलाई गोरखामा गएको पहिरो वा बूढीगण्डकीमा आएको बाढीसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोड्न भने थप प्रमाण आवश्यक हुन्छ । कम्पन रेकर्ड भएको समय, त्यसको तरङ्गको स्वरूप, स्रोतको स्थान तथा घटनाको समयबीचको सम्बन्ध वैज्ञानिक रूपमा विश्लेषण गर्नुपर्ने हुन्छ ।

भूकम्प मापन गर्ने उपकरणले जमिनमा उत्पन्न भएका विभिन्न प्रकारका कम्पन रेकर्ड गर्न सक्छन् । तर उपकरणमा कम्पन देखिनु मात्रै भूकम्प गएको प्रमाण होइन । पहिरो, चट्टान खसाइ, हिमपहिरो तथा अन्य ठूला प्राकृतिक घटनाले पनि जमिनमा कम्पन उत्पन्न गर्न सक्छन् ।

राष्ट्रिय भूकम्प मापन केन्द्रमा किन देखिएन रेकर्ड ?

ककनी स्टेसनमा कम्पनको संकेत देखिए पनि काठमाडौंस्थित राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्रको अभिलेखमा उक्त समयमा नयाँ भूकम्प रेकर्ड नभएको सम्बन्धित अधिकारीहरूले बताएका छन् ।

केन्द्रको भूकम्प मापन तथा साइस्मिक हजार्ड मूल्याङ्कन शाखाका वरिष्ठ भूकम्पविद् डा. मुकुन्द भट्टराईका अनुसार पछिल्लो २४ घण्टामा नेपालमा भूकम्पको रेकर्ड थिएन ।

राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका कार्यकारी प्रमुख डा. धर्मराज उप्रेतीले पनि यस विषयमा भूकम्प मापन केन्द्रका भूगर्भविद्सँग जानकारी लिएको बताएका छन् । उनका अनुसार गोरखा वा आसपासको क्षेत्रमा नयाँ भूकम्प रेकर्ड भएको जानकारी प्राप्त भएको थिएन ।

भूकम्प मापन केन्द्रका विज्ञहरूले पहिरोको आवाज वा त्यसबाट उत्पन्न कम्पनका कारण उपकरणमा तरङ्ग देखिएको हुन सक्ने सम्भावना औँल्याएको उप्रेतीले बताएका छन् ।

यसले एउटा महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक प्रश्न खडा गरेको छ—भूकम्पका रूपमा सूचीकरण नभएको कम्पन भूकम्प मापन गर्ने उपकरणमा कसरी देखिन सक्छ ?

यसको उत्तर उपकरणले के मापन गर्छ र वैज्ञानिकहरूले कुन आधारमा कुनै कम्पनलाई भूकम्पका रूपमा वर्गीकरण गर्छन् भन्ने कुरासँग सम्बन्धित छ ।

भूकम्प नभए पनि जमिन किन हल्लिन्छ ?

भूकम्प मापन गर्ने उपकरण जमिनमा हुने अत्यन्त साना कम्पनसमेत रेकर्ड गर्न सक्ने संवेदनशील यन्त्र हो । जमिनमा कम्पन उत्पन्न गर्ने सबै घटना भने भूकम्प हुँदैनन् ।

उदाहरणका लागि, ठूलो पहिरो जाँदा लाखौँ टन माटो, ढुङ्गा र चट्टान एकैपटक भीरबाट तल खस्न सक्छन् । त्यस क्रममा चट्टानहरू आपसमा ठोक्किने, जमिनमा ठूलो दबाब पर्ने र नदीको बहावमा अचानक परिवर्तन हुने जस्ता प्रक्रिया हुन्छन् । यी घटनाले वरपरको जमिनमा कम्पन उत्पन्न गर्न सक्छन् ।

त्यस्तै, हिमपहिरो, हिमनदीको ठूलो भाग खस्नु, चट्टानको विशाल खण्ड भत्किनु वा प्राकृतिक बाँध फुटेर पानी र गेग्रानको ठूलो बहाव उत्पन्न हुनुजस्ता घटनाले पनि सिस्मोमिटरमा तरङ्ग रेकर्ड गराउन सक्छन् ।

यस्ता कम्पनको स्रोत, अवधि, आवृत्ति र तरङ्गको स्वरूप विश्लेषण गरेर तिनको प्रकृति पहिचान गर्ने प्रयास गरिन्छ । त्यसैले कुनै उपकरणमा तरङ्ग देखिएको आधारमा मात्रै त्यसलाई भूकम्प भन्न मिल्दैन ।

भोटेकोशीको घटनासँग मिल्दोजुल्दो हुन सक्ने अनुमान

नेपालमा यसअघि रसुवा–भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीका क्रममा पनि यस्तै प्रकृतिको कम्पनबारे चासो उत्पन्न भएको थियो । सुरुमा नेपाल–तिब्बत सीमा क्षेत्रमा करिब ५ म्याग्निच्युडको भूकम्प आएको र त्यसले पहिरो खसाएर भोटेकोशीको मुहान थुनेको हुन सक्ने अनुमान गरिएको थियो ।

तर पछिको व्याख्याअनुसार त्यहाँ देखिएको कम्पन भूकम्प नभई हिमनदीको एउटा ठूलो भाग जमिनमा बज्रिँदा उत्पन्न भएको हुन सक्ने बताइएको थियो । यस घटनाले प्राकृतिक विपद्का क्रममा भूकम्पजस्तो देखिने तरङ्ग अन्य प्रक्रियाबाट पनि उत्पन्न हुन सक्ने देखाएको थियो ।

भूगर्भविद् डा. लोकविजय अधिकारीले गोरखाको उत्तरी भेगमा स्थानीयले महसुस गरेको कम्पन पनि भोटेकोशीको घटनासँग मिल्दोजुल्दो प्रकृतिको हुन सक्ने बताएका छन् ।

उनका अनुसार गोरखा वा आसपासको क्षेत्रमा पछिल्लो समय नयाँ भूकम्प रेकर्ड भएको छैन । त्यसैले जमिन हल्लिएको महसुस हुनुको कारण भोटेकोशीमा देखिएको जस्तै कुनै ठूलो प्राकृतिक घटना हुन सक्ने सम्भावनाबारे अध्ययन गर्नुपर्ने हुन्छ ।

तर डा. अधिकारीले समेत यस विषयमा विस्तृत अध्ययन हुन बाँकी रहेको बताएका छन् । त्यसैले गोरखाको घटनामा पनि पहिरो वा अन्य प्राकृतिक प्रक्रियाले नै कम्पन उत्पन्न गराएको निष्कर्षमा पुग्न अहिले पर्याप्त प्रमाण उपलब्ध छैन ।

वातावरणीय भूकम्प विज्ञानले के पत्ता लगाउन सक्छ ?

पहिरो, हिमपहिरो, हिमनदी खसाइ तथा अन्य प्राकृतिक घटनाले उत्पन्न गर्ने कम्पनको अध्ययन गर्ने वैज्ञानिक विधिलाई वातावरणीय भूकम्प विज्ञान भनिन्छ । यसमा सिस्मोमिटरबाट प्राप्त तरङ्गको विश्लेषण गरी जमिनमा भएको प्राकृतिक घटनाको समय, अवधि र प्रकृतिबारे जानकारी हासिल गर्ने प्रयास गरिन्छ ।

कुनै ठूलो पहिरो नजिकै भूकम्पीय तरङ्ग मापन गर्न सक्ने उपकरण जडान गरिएको छ भने त्यसले पहिरो खस्दा उत्पन्न भएको कम्पन रेकर्ड गर्न सक्छ । तरङ्गको स्वरूप, विभिन्न स्टेसनमा रेकर्ड भएको समय र अन्य भौगर्भिक प्रमाणलाई एकसाथ विश्लेषण गरेर घटनाको स्रोत पहिचान गर्न सकिन्छ ।

यस विधिबाट पहिरो सुरु भएको समय, त्यसको अवधि, घटनाको सम्भावित स्थान र खसेको पदार्थको परिमाणबारे अनुमान गर्न सकिने वैज्ञानिकहरू बताउँछन् । यद्यपि, पहिरोको परिमाण वा त्यसमा खसेको पदार्थको मात्रा केवल एउटा कम्पनको रेकर्डका आधारमा निश्चित गर्न सकिँदैन । त्यसका लागि थप मापन, भूगर्भीय अध्ययन र स्थलगत प्रमाण आवश्यक हुन्छन् ।

गोरखाको बूढीगण्डकी घटनामा पनि ककनी स्टेसनको तरङ्गलाई अन्य मापन केन्द्रका तथ्याङ्क, पहिरो गएको अनुमानित समय, स्थानीयले दिएको विवरण र घटनास्थलको भौगर्भिक अवस्थासँग तुलना गरेर अध्ययन गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

बाढी र कम्पनबीचको सम्बन्ध अझै पुष्टि भएको छैन

बूढीगण्डकीमा आएको बाढीअघि स्थानीयले जमिन हल्लिएको महसुस गर्नु र भूकम्प अनुगमन प्रणालीमा कम्पनको संकेत देखिनु अनुसन्धानका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण विषय हुन् । तर यी दुई तथ्यले मात्रै कम्पन नै पहिरोको कारण थियो वा पहिरो खसेपछि उत्पन्न कम्पन उपकरणमा रेकर्ड भएको थियो भन्ने पुष्टि गर्दैनन् ।

यसका लागि कम्तीमा तीन पक्षको विश्लेषण आवश्यक हुन्छ । पहिलो, कम्पनको वास्तविक स्रोत कहाँ थियो भन्ने पहिचान गर्नुपर्छ । दोस्रो, कम्पन र पहिरो गएको समयबीचको सम्बन्ध स्पष्ट गर्नुपर्छ । तेस्रो, पहिरो र बूढीगण्डकीमा आएको बाढीबीचको भौतिक सम्बन्ध स्थलगत प्रमाणबाट पुष्टि गर्नुपर्छ ।

यदि कम्पन पहिरो खस्नुअघि उत्पन्न भएको हो भने त्यसले पहिरो सुरु हुनुअघिको कुनै प्राकृतिक प्रक्रियाबारे संकेत दिन सक्छ । तर यदि कम्पन पहिरो खसेपछि उत्पन्न भएको हो भने त्यो पहिरोबाटै पैदा भएको हुन सक्छ । यीमध्ये कुन अवस्था लागू हुन्छ भन्ने कुरा अहिले उपलब्ध विवरणबाट निश्चित गर्न सकिँदैन ।

भविष्यमा विपद्को पूर्वसूचना दिन उपयोगी हुन सक्छ

यस घटनाले पहिरो र आकस्मिक बाढीको निगरानीमा भूकम्प मापन उपकरणबाट प्राप्त हुने तथ्याङ्कको सम्भावित उपयोगितातर्फ पनि ध्यान आकर्षित गरेको छ ।

नदीको माथिल्लो जलाधार क्षेत्रमा ठूलो पहिरो खस्दा वा प्राकृतिक रूपमा पानी थुनिएर एकाएक खुल्दा तल्लो तटीय क्षेत्रमा विनाशकारी बाढी आउन सक्छ । यस्तो अवस्थामा पहिरो वा चट्टान खसाइबाट उत्पन्न कम्पनको समयमै पहिचान गर्न सकिएमा अन्य निगरानी प्रणालीसँग समन्वय गरेर सम्भावित जोखिमबारे जानकारी दिन सहयोग पुग्न सक्छ ।

तर कम्पन मापन गर्ने उपकरण मात्रै पर्याप्त हुँदैन । नदीको जलस्तर, वर्षा, पहिरोको अवस्था, सम्भावित प्राकृतिक बाँध र तल्लो तटीय बस्तीको जोखिमलाई समेट्ने एकीकृत निगरानी प्रणाली आवश्यक हुन्छ । साथै, उपकरणबाट प्राप्त संकेतको तुरुन्त वैज्ञानिक विश्लेषण गर्ने र जोखिममा रहेका नागरिकसम्म समयमै सूचना पुर्‍याउने व्यवस्था पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

गोरखाको घटनामा ककनी स्टेसनले रेकर्ड गरेको भनिएको तरङ्गको वैज्ञानिक विश्लेषण गर्न सकिएमा यसले भविष्यमा यस्ता प्राकृतिक विपद् बुझ्न र निगरानी प्रणाली सुधार गर्न उपयोगी जानकारी दिन सक्छ ।

निष्कर्ष : वैज्ञानिक अध्ययनपछि मात्रै वास्तविक कारण खुल्ने

गोरखाको बूढीगण्डकीमा आएको गेग्रानसहितको आकस्मिक बाढीअघि जमिन हल्लिएको स्थानीयको भनाइ र ककनी स्टेसनमा देखिएको कम्पनको संकेतले घटनाको कारणबारे थप अनुसन्धान आवश्यक बनाएको छ ।

राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्रमा नयाँ भूकम्पको रेकर्ड नभएको र विज्ञहरूले पहिरो वा अन्य प्राकृतिक घटनाबाट कम्पन उत्पन्न भएको हुन सक्ने सम्भावना औँल्याएको अवस्थामा यसलाई भूकम्पसँग जोडेर निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन ।

कम्पनको स्रोत, समय र स्वरूपको प्राविधिक विश्लेषण तथा घटनास्थलको भौगर्भिक अध्ययनपछि मात्रै बूढीगण्डकीको बाढीअघि देखिएको तरङ्गको वास्तविक कारण स्पष्ट हुन सक्छ । त्यसैले अहिलेको अवस्थामा यसलाई पुष्टि भइसकेको भूकम्पीय घटना नभई थप वैज्ञानिक अनुसन्धान आवश्यक रहेको कम्पनको संकेतका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ ।