काठमाडौं - दक्षिण अमेरिकी मुलुक कोलम्बियामा सोमबार गएको ७.४ म्याग्निच्युडको शक्तिशाली भूकम्पले ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति पुर्‍याएको छ। भूकम्प गएको दोस्रो दिनसम्म पनि उद्धार तथा खोजी कार्य रोकिएको छैन। भग्नावशेषमा मानिस जीवितै फसेको हुनसक्ने आशामा उद्धारकर्मी, सेना, प्रहरी, अग्निनियन्त्रक र स्थानीय स्वयंसेवकहरू निरन्तर खटिरहेका छन्।

सरकारले सार्वजनिक गरेको पछिल्लो तथ्यांकअनुसार कम्तीमा १८१ जनाको मृत्यु र २,५९५ जना घाइते भएका छन्। करिब १,००० भन्दा बढी घर पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएका छन् भने हजारौँ संरचनामा क्षति पुगेको छ। तर स्थानीय तहबाट संकलित तथ्यांक र प्रभावित क्षेत्रमा सञ्चार सम्पर्क अवरुद्ध भएकाले वास्तविक मृतक तथा बेपत्ताको संख्या अझै स्पष्ट हुन सकेको छैन।

रोयटर्सले प्रभावित विभिन्न सहरबाट प्राप्त स्थानीय तथ्यांकलाई उद्धृत गर्दै मंगलबार बिहानसम्म मृतक संख्या २५४ पुगेको जनाएको थियो। विशेषगरी पेरेरा र कालीमा ठूलो मानवीय क्षति भएको बताइएको छ। केन्द्र सरकार र स्थानीय निकायबीच तथ्यांक संकलनको गति र पहुँचमा देखिएको फरकले मृतक संख्याबारे अन्योलसमेत बढाएको छ।

७.४ म्याग्निच्युडको भूकम्पले पश्चिमी कोलम्बिया हल्लायो

भूकम्प सोमबार बिहान स्थानीय समयअनुसार करिब ७ः३४ बजे गएको थियो। अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षणका अनुसार यसको केन्द्रबिन्दु चोको क्षेत्रको सान होसे डेल पाल्मार आसपास थियो र भूकम्प करिब १०७ किलोमिटर गहिराइमा गएको थियो।

कोलम्बियाको भूगर्भीय सेवाले यसलाई २१औँ शताब्दीमा कोलम्बियामा रेकर्ड भएको सबैभन्दा शक्तिशाली भूकम्प भनेको छ। भूकम्पको धक्का पश्चिमी कोलम्बियाका धेरै सहरमा मात्र नभई छिमेकी इक्वेडर र पानामासम्म महसुस गरिएको थियो।

भूकम्पपछि लगातार परकम्पहरू आइरहेका छन्। मंगलबारसम्म १०० भन्दा बढी परकम्प रेकर्ड भएको बताइएको छ। यसले उद्धारकर्मीलाई जोखिमपूर्ण भग्नावशेषमा प्रवेश गर्न थप चुनौती सिर्जना गरेको छ।

काली र पेरेरा सबैभन्दा बढी प्रभावित

भूकम्पबाट कोलम्बियाका पश्चिमी तथा मध्यपश्चिमी क्षेत्रका काली, पेरेरा, मानिजालेस, क्विब्दो लगायतका सहर प्रभावित भएका छन्।

विशेषगरी काली र पेरेरामा भवनहरू भत्किएका छन्, घर तथा व्यापारिक संरचनामा ठूलो क्षति पुगेको छ र अस्पताल तथा अन्य सार्वजनिक संरचनासमेत प्रभावित भएका छन्। पेरेरामा धेरै भवन भत्किएका कारण भग्नावशेषमा मानिस फसेको आशंकामा उद्धार कार्य तीव्र पारिएको थियो।

कालीमा पनि आवासीय भवन तथा अन्य संरचना क्षतिग्रस्त भएका छन्। केही स्थानमा भवनको भग्नावशेषमुनि मानिस फसेको सूचना आएपछि उद्धार टोलीले भारी उपकरणका साथै हातैले समेत मलबा हटाएको थियो।

उद्धारकर्मीहरूले भग्नावशेषमा कुनै आवाज वा हलचल सुनिएमा भारी उपकरण बन्द गरेर मानिस जीवित रहेको संकेत खोज्ने गरेका छन्। मंगलबार उद्धार टोलीले भग्नावशेषबाट एक महिलालाई जीवितै निकाल्दा घटनास्थलमा उपस्थित मानिसहरूले खुसी व्यक्त गरेका थिए।

यसअघि कालीमा पाँचतले भवनको भग्नावशेषबाट एक शिशु र उनकी आमासमेत उद्धार गरिएको थियो। यस्ता घटनाले भग्नावशेषभित्र अझै मानिस जीवित रहेको आशा बढाएको छ।

मृत्युको तथ्यांक किन फरक–फरक?

यस विपद्को सबैभन्दा संवेदनशील पक्षमध्ये एक हो—मृतक र बेपत्ताको तथ्यांकमा देखिएको ठूलो अन्तर।

राष्ट्रपति अबेलार्डो डे ला एस्प्रिएल्लाले कम्तीमा १८१ जनाको मृत्यु भएको र १९५ जना अझै बेपत्ता रहेको जानकारी दिएका छन्। तर नागरिक समूह तथा स्थानीय तहले सञ्चालन गरेका बेपत्ता व्यक्तिको अभिलेखमा संख्या निकै बढी देखिएको छ। केही नागरिक-आधारित डेटाबेसमा बेपत्ता व्यक्तिको संख्या हजारौँ पुगेको एपीले जनाएको छ।

यसको मुख्य कारण प्रभावित क्षेत्रका धेरै गाउँ तथा दुर्गम बस्तीमा सञ्चार सेवा अवरुद्ध हुनु हो। चोकोजस्ता दुर्गम क्षेत्रमा सडक सञ्जाल सीमित छ र कतिपय ठाउँमा पुग्न डुंगा, विमान वा लामो पैदल यात्रा गर्नुपर्ने अवस्था छ। त्यसैले त्यहाँ भएको क्षतिको पूर्ण विवरण तत्काल केन्द्रमा पुग्न सकेको छैन।

रोयटर्सका अनुसार केन्द्र सरकारको तथ्यांक र स्थानीय अधिकारीहरूले दिएको तथ्यांकबीच अन्तर देखिएको छ। सञ्चार प्रणाली अवरुद्ध हुँदा र उद्धार कार्य जारी रहेकाले अन्तिम क्षतिको विवरण आउन अझै केही दिन लाग्न सक्ने अधिकारीहरूले बताएका छन्।

हजारौँ मानिस घरबारविहीन

भूकम्पले घरहरू भत्काएपछि हजारौँ मानिस खुला स्थान, खेलमैदान, सडक किनार तथा अस्थायी आश्रयमा बस्न बाध्य भएका छन्।

कतिपय घर पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएका छन् भने केही भवनमा ठूलो चिरा परेकाले मानिसहरू घरभित्र पस्न डराएका छन्। परकम्प जारी रहेकाले क्षतिग्रस्त भवन थप भत्किन सक्ने जोखिम कायमै छ।

पेरेरा र कालीमा धेरै मानिसले भूकम्पपछिको रात खुला आकाशमुनि बिताएका थिए। उद्धार तथा सुरक्षाकर्मीलाई सहज रूपमा आवतजावत गराउन केही प्रभावित सहरमा रातको समयमा कर्फ्युसमेत लगाइएको थियो।

चोकोमा उद्धार अझ कठिन

भूकम्पको केन्द्रबिन्दु रहेको चोको क्षेत्र मानवीय दृष्टिले सबैभन्दा चिन्ताजनक क्षेत्रमध्ये एक बनेको छ।

चोको कोलम्बियाका तुलनात्मक रूपमा गरिब र भौगोलिक रूपमा कठिन क्षेत्रमा पर्छ। घना जंगल, नदी र कमजोर यातायात पूर्वाधारका कारण प्रभावित बस्तीमा राहत तथा उद्धार सामग्री पुर्‍याउन कठिन भइरहेको छ। कतिपय बस्ती सडकबाट सहजै पुग्न नसकिने भएकाले डुंगा वा हवाई माध्यममा निर्भर हुनुपर्ने अवस्था छ।

त्यहाँ सञ्चार सेवा र विद्युत् आपूर्तिमा समेत समस्या देखिएको छ। यसले कति घर भत्किए, कति मानिस घाइते भए र कति जनाको मृत्यु भयो भन्ने यकिन गर्न चुनौती थपेको छ।

चोकोको केही ग्रामीण समुदायमा स्थानीय बासिन्दाले आफ्नै प्रयासमा घाइतेको उपचार तथा उद्धार गरिरहेका छन्। सरकारी उद्धार टोली पुग्न समय लाग्दा स्थानीय समुदाय नै पहिलो उद्धारकर्ता बनेका छन्।

उद्धारको पहिलो ७२ घण्टा निर्णायक

भूकम्पपछि भग्नावशेषमा फसेका मानिसको जीवन बचाउन प्रारम्भिक ४८ देखि ७२ घण्टा अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।

यही कारण उद्धारकर्मीले रातदिन काम गरिरहेका छन्। भारी मेसिनले भग्नावशेष हटाउँदा जीवित व्यक्ति थप जोखिममा पर्न सक्ने भएकाले कतिपय स्थानमा उद्धारकर्मीले हातैले मलबा हटाउने गरेका छन्।

उद्धार टोलीले मानिसको आवाज, मोबाइल फोनको संकेत, कुकुरको प्रतिक्रिया तथा अन्य सम्भावित संकेतको आधारमा खोजी गरिरहेको छ। जीवित व्यक्तिको सम्भावना देखिएमा भारी उपकरण रोकेर सूक्ष्म रूपमा मलबा हटाउने गरिएको छ।

तर परकम्पको जोखिमका कारण उद्धारकर्मी स्वयं पनि जोखिममा छन्।

अस्पताल र स्वास्थ्य प्रणालीमा दबाब

भूकम्पबाट अस्पताल तथा स्वास्थ्य केन्द्रहरूमा समेत क्षति पुगेपछि घाइतेको उपचार व्यवस्थापन थप कठिन भएको छ।

कालीमा मृतकको संख्या बढ्दै गएपछि शव व्यवस्थापनका लागि स्थानीय स्वास्थ्य प्रणालीमा दबाब परेको रोयटर्सले जनाएको छ। अर्कोतर्फ चोकोजस्ता दुर्गम क्षेत्रबाट गम्भीर घाइतेलाई अन्य सहरका अस्पतालमा लैजानुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।

भूकम्पबाट घाइतेको संख्या २,५९५ पुगेकाले आगामी दिनमा स्वास्थ्य सेवामाथिको दबाब अझ बढ्न सक्ने देखिन्छ। घाइतेसँगै घरबारविहीन, मानसिक तनावमा रहेका तथा आफन्त सम्पर्कविहीन भएका मानिसका लागि मनोसामाजिक सहयोग पनि आवश्यक हुने देखिएको छ।

सडक, विमानस्थल र सञ्चारमा अवरोध

भूकम्पले सडक, विमानस्थल र अन्य पूर्वाधारमा पनि क्षति पुर्‍याएको छ।

केही विमानस्थलमा उडान स्थगित गरेर धावनमार्ग तथा भवनको संरचनात्मक परीक्षण गरिएको थियो। कतिपय सडक अवरुद्ध हुँदा राहत सामग्री तथा उद्धार टोलीलाई प्रभावित क्षेत्रमा पुग्न कठिन भएको छ।

दुर्गम चोकोमा सडकभन्दा नदी तथा हवाई मार्गको महत्त्व बढी भएकाले यातायात अवरोधले राहत वितरणमा प्रत्यक्ष असर पारेको छ।

कर्फ्यु किन लगाइयो?

भूकम्पपछि क्षतिग्रस्त सहरमा उद्धार कार्यसँगै सुरक्षा चुनौती पनि देखिएको छ।

काली, पेरेरा र अन्य केही सहरमा रातको समयमा कर्फ्यु लगाइएको थियो। भूकम्पका कारण धेरै घर तथा व्यापारिक संरचना खाली भएपछि चोरी तथा लुटपाटको जोखिम बढेको भन्दै स्थानीय प्रशासनले सुरक्षा व्यवस्था कडा बनाएको थियो।

यसले विपद्का बेला उद्धार र सुरक्षा व्यवस्थापनलाई समानान्तर रूपमा अघि बढाउनुपर्ने चुनौती देखाएको छ।

नयाँ राष्ट्रपतिका लागि पहिलो ठूलो संकट

भूकम्प कोलम्बियाका नयाँ राष्ट्रपति अबेलार्डो डे ला एस्प्रिएल्लाका लागि पदभार ग्रहण गरेलगत्तै आएको पहिलो ठूलो राष्ट्रिय संकट बनेको छ।

राष्ट्रपतिले प्रभावित क्षेत्रको स्थलगत निरीक्षण गर्दै सरकारका सबै संयन्त्र उद्धार र राहतमा परिचालन गर्ने बताएका छन्। उनले चोकोसहित प्रभावित क्षेत्रलाई राहत र पुनर्निर्माणमा प्राथमिकता दिने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्।

विपद्को समयमा सरकारको मुख्य चुनौती तत्काल उद्धार मात्र होइन—क्षतिको विश्वसनीय तथ्यांक संकलन, राहत वितरण, विस्थापितको पुनर्वास, स्वास्थ्य सेवा, पूर्वाधार पुनर्निर्माण र दीर्घकालीन आवास व्यवस्थापन पनि हुनेछ।

अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग सुरु

कोलम्बियाको विपद्मा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले पनि सहयोगको प्रतिबद्धता जनाएको छ।

संयुक्त राज्य अमेरिकाले आपत्कालीन आश्रय, खाद्यान्न तथा भूकम्प प्रतिकार्यका लागि १ करोड ५५ लाख अमेरिकी डलर सहयोग घोषणा गरेको छ। मेक्सिको, एल साल्भाडोर, चिली लगायतका देशले पनि उद्धार टोली, स्वास्थ्यकर्मी, सामग्री वा अन्य सहयोग उपलब्ध गराउने तयारी जनाएका छन्।

तर सहयोग घोषणा हुनु र प्रभावित दुर्गम बस्तीमा त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा पुर्‍याउनु फरक विषय हो। चोकोको भौगोलिक कठिनाइका कारण आगामी दिनमा राहत व्यवस्थापनको वास्तविक परीक्षा हुने देखिन्छ।

कोलम्बिया किन भूकम्पको उच्च जोखिममा?

कोलम्बिया भूकम्पीय दृष्टिले संवेदनशील क्षेत्रमा पर्छ। देशको पश्चिमी भाग प्रशान्त क्षेत्रको सक्रिय भूगर्भीय क्षेत्रमा अवस्थित छ। यही कारण यहाँ नियमित रूपमा साना–ठूला भूकम्प जाने गरेका छन्।

तर भूकम्पको क्षति केवल म्याग्निच्युडले निर्धारण गर्दैन। भूकम्पको गहिराइ, केन्द्रबिन्दुबाट जनघनत्व भएको क्षेत्रको दूरी, भवनको गुणस्तर, भूगोल र उद्धार पूर्वाधारले क्षतिको मात्रा निर्धारण गर्छ।

यसपटक भूकम्पको केन्द्रबिन्दु दुर्गम क्षेत्रमा भए पनि काली, पेरेरा र अन्य जनघनत्व भएका सहरमा ठूलो क्षति हुनु यही कारण महत्त्वपूर्ण अध्ययनको विषय बनेको छ।

१९९९ को त्रासदीको सम्झना

कोलम्बियाको कफी उत्पादन क्षेत्रले यसअघि पनि विनाशकारी भूकम्पको सामना गरिसकेको छ।

सन् १९९९ मा ६.२ म्याग्निच्युडको भूकम्पले आर्मेनिया तथा आसपासका क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको थियो। त्यस घटनामा १,१०० भन्दा बढी मानिसको मृत्यु भएको थियो।

त्यसैले अहिलेको भूकम्पले कोलम्बियामा भूकम्प प्रतिरोधी भवन, आपत्कालीन तयारी र उद्धार पूर्वाधारको अवस्थाबारे पुनः गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

तथ्यांकभन्दा बाहिरको मानवीय संकट

भूकम्पको वास्तविक प्रभाव मृतक र घाइतेको संख्यामा मात्र सीमित छैन।

घर गुमाएका परिवार, सम्पर्कविहीन आफन्त खोजिरहेका मानिस, उपचारको पर्खाइमा रहेका घाइते, विद्यालय तथा व्यापार बन्द भएका समुदाय, रोजगारी गुमाएका परिवार र मानसिक आघातमा परेका बालबालिका—यी सबै संकटको हिस्सा हुन्।

कतिपय परिवारले आफन्त जीवित छन् कि छैनन् भन्ने जानकारीसमेत पाउन सकेका छैनन्। सञ्चार अवरोधका कारण बेपत्ता व्यक्तिको सूची बढ्दै गएको छ। नागरिकहरूले सामाजिक सञ्जाल तथा अनलाइन डेटाबेसमार्फत आफन्त खोज्ने प्रयास गरिरहेका छन्।

यसकारण उद्धार कार्य सकिएपछि सुरु हुने पुनर्वास र पुनर्निर्माणको चरण अझ ठूलो चुनौती हुनसक्छ।

अबको मुख्य चुनौती : उद्धारदेखि पुनर्निर्माणसम्म

कोलम्बियाको तत्काल प्राथमिकता भग्नावशेषमा फसेकाको उद्धार र घाइतेको उपचार हो। त्यसपछि विस्थापितलाई सुरक्षित आवास, खानेपानी, खाद्यान्न, स्वास्थ्य सेवा र विद्युत् उपलब्ध गराउनु आवश्यक हुनेछ।

त्यससँगै क्षतिग्रस्त भवनको प्राविधिक परीक्षण, जोखिमयुक्त संरचना हटाउने, विद्यालय तथा अस्पताल पुनः सञ्चालन गर्ने र सडक तथा सञ्चार पूर्वाधार पुनर्स्थापित गर्नुपर्नेछ।

विशेषगरी चोकोजस्ता कमजोर पूर्वाधार भएका क्षेत्रमा पुनर्निर्माण गर्दा पुरानै जोखिम दोहोरिन नदिन भवन निर्माण मापदण्ड र विपद् प्रतिरोधी पूर्वाधारमा लगानी आवश्यक देखिन्छ।

निष्कर्ष : भूकम्पले उठाएको ठूलो प्रश्न

कोलम्बियाको ७.४ म्याग्निच्युडको भूकम्प अहिले उद्धारको चरणमा छ। मृतकको आधिकारिक संख्या १८१ भए पनि स्थानीय तथ्यांकमा त्योभन्दा धेरै मृत्यु भएको देखिनु र हजारौँ मानिसको अवस्थाबारे अझै स्पष्ट जानकारी नहुनुले विपद्को वास्तविक आकार अझै पूर्ण रूपमा बाहिर नआएको संकेत गर्छ।

यो घटनाले एउटा महत्वपूर्ण पाठ पनि दिएको छ—प्राकृतिक विपद् आफैंमा विनाशकारी भए पनि त्यसबाट हुने मानवीय क्षति देशको पूर्वतयारी, भवनको गुणस्तर, उद्धार क्षमता, सञ्चार प्रणाली र स्वास्थ्य पूर्वाधारसँग प्रत्यक्ष जोडिएको हुन्छ।

अहिले कोलम्बियाका उद्धारकर्मीहरू भग्नावशेषमा जीवन खोजिरहेका छन्। प्रत्येक जीवित उद्धारले आशा जगाइरहेको छ भने प्रत्येक शवले विपद्को भयावहता सम्झाइरहेको छ।

तर उद्धारको घडी सकिएपछि अर्को प्रश्न उभिनेछ—घर गुमाएका हजारौँ परिवारलाई सुरक्षित भविष्य कसरी दिने, दुर्गम समुदायसम्म राज्यको राहत कसरी पुर्‍याउने र अर्को भूकम्प आउँदा यति ठूलो मानवीय क्षति दोहोरिन नदिने?

त्यसको उत्तर तत्कालको राहतभन्दा धेरै पर, दीर्घकालीन विपद् व्यवस्थापन, सुरक्षित पूर्वाधार र राज्यको तयारीमा खोजिनुपर्नेछ।