काठमाडौँ । हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको महान् पर्व बडादशैं अर्थात् विजयादशमी आज देशभर हर्षोल्लासका साथ मनाइँदै छ। आश्विन शुक्ल दशमीका दिन मनाइने यस पर्वमा मान्यजनको हातबाट नवदुर्गा भवानीको प्रसादस्वरूप रातो टीका, जमरा तथा आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ।

नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका अनुसार आज बिहान १० बजेर २६ मिनेटमा टीका लगाउन उत्तम साइत रहेको छ। यद्यपि विजयादशमी आफैँमा शुभ दिन भएकाले सर्वसाधारणले टीका लगाउन अनिवार्य रूपमा साइत कुर्नु नपर्ने समितिका अध्यक्ष प्रा. पुरुषोत्तम भट्टराईले राष्ट्रिय समाचार समिति (रासस) लाई जानकारी दिनुभएको छ।

उहाँका अनुसार राज्य सञ्चालकहरूले भने शास्त्रीय मान्यताअनुसार निर्धारित शुभ साइतमा टीका लगाउने परम्परा छ। शुभ साइतमा टीका ग्रहण गर्दा प्रभुशक्ति, मन्त्रशक्ति र उत्साहशक्ति प्राप्त हुने धार्मिक विश्वासका आधारमा साइत निर्धारण गरिएको हो।

नौ दिनको पूजापछि देवीको प्रसाद ग्रहण

बडादशैंको पहिलो दिन घटस्थापनामा जमरा राखेर सुरु गरिएको दुर्गापूजा आज विजयादशमीका दिन विशेष विधिपूर्वक सम्पन्न गरिन्छ। दशैंघर वा पूजाकोठामा नौ दिनसम्म दुर्गा भवानीको पूजा, आराधना र उपासना गरेपछि आज देवीको प्रसादस्वरूप टीका तथा जमरा ग्रहण गर्ने चलन छ।

समितिका अनुसार घटस्थापनाका दिन स्थापना गरिएको कलशमा आह्वान गरिएका देवीदेवताको विसर्जन गर्ने साइत आज बिहान ८ बजेर ४९ मिनेटमा रहेको छ। वैदिक विधिअनुसार कलशको जलबाट अभिषेक गरी मान्यजनको हातबाट टीका, जमरा र प्रसाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ।

आज टीका लगाउन नभ्याउनेले पनि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म मान्यजनबाट टीका ग्रहण गर्न सक्ने धार्मिक परम्परा रहेको छ।

टीका लगाउँदा लगाइमाग्ने पश्चिम र लगाइदिने पूर्व फर्कनुपर्ने

धर्मशास्त्रविद् एवं नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका पूर्वसदस्य प्रा. डा. देवमणि भट्टराईका अनुसार आज चन्द्रमा कुम्भ राशिमा रहेकाले टीका लगाइमाग्ने व्यक्ति पश्चिम फर्कनुपर्छ। टीका लगाइदिने व्यक्ति भने पूर्व फर्केर बस्नुपर्ने शास्त्रीय मान्यता रहेको उहाँले बताउनुभएको छ।

चन्द्रमालाई दाहिने र सम्मुख पार्दा शुभ हुने धार्मिक मान्यताका आधारमा यस्तो दिशा निर्धारण गरिएको हो। कोजाग्रत पूर्णिमासम्म टीका लगाउने व्यक्तिको दिशा त्यस दिन चन्द्रमा रहेको राशिका आधारमा निर्धारण हुने बताइएको छ।

समृद्धिको प्रतीक जमरा र दीर्घायुको आशीर्वाद

विजयादशमीमा रातो टीका र जमरा लगाउनुका साथै मान्यजनबाट दीर्घायु, सुख, शान्ति, समृद्धि, यश, ऐश्वर्य र सफलताको आशीर्वाद लिने गरिन्छ। घटस्थापनाका दिन वैदिक विधिअनुसार राखिएको पहेँलो जमरालाई समृद्धि र शुभताको प्रतीक मानिन्छ।

मान्यजनबाट टीका लगाउनुअघि पूर्ण कलशको जलबाट अभिषेक गर्ने परम्परा पनि रहेको छ। यसरी अभिषेक गर्दा वर्षभर सुख, शान्ति र कल्याण प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ।

दशैंको टीका लगाउँदा गुरु, पुरोहित, हजुरबा, हजुरआमा, बुबा, आमा तथा अन्य मान्यजनबाट आशीर्वाद ग्रहण गरिन्छ। यस अवसरमा परिवारका सदस्य तथा आफन्तजनबीच भेटघाट, आत्मीयता र शुभकामना आदानप्रदान गर्ने चलन छ।

पुरुष र महिलालाई आशीर्वाद दिने मन्त्र

विजयादशमीमा टीका लगाइदिँदा पुरुषलाई आयु, ऐश्वर्य, पराक्रम, बल, ज्ञान र कीर्ति प्राप्त होस् भन्ने कामनासहित परम्परागत संस्कृत मन्त्रबाट आशीर्वाद दिने चलन छ।

पुरुषलाई आशीर्वाद दिँदा प्रचलित मन्त्र :

आयुद्रोणसुते श्रियं दशरथे शत्रुक्षयं राघवे ।
ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानं च दुर्योधने ।।
शौर्यं शान्तनवे बलं हलधरे दानं च कुन्तीसुते ।
विज्ञानं विदुरे भवतु भवतां कीर्तिश्च नारायण ।।

यस मन्त्रमा अश्वत्थामाको जस्तो आयु, राजा दशरथको जस्तो श्रीसम्पत्ति, भगवान् रामको जस्तो शत्रुमाथि विजय, राजा नहुषको जस्तो ऐश्वर्य, वायुको जस्तो गति, भीष्मको जस्तो शौर्य, बलरामको जस्तो बल, कर्णको जस्तो दानशीलता, विदुरको जस्तो ज्ञान र भगवान् नारायणको जस्तो कीर्ति प्राप्त होस् भन्ने कामना गरिन्छ।

महिलालाई दुर्गा भवानीको स्वरूप मानेर देवीको स्तुतिसहित आशीर्वाद दिने परम्परा पनि छ।

महिलालाई आशीर्वाद दिँदा प्रचलित मन्त्र :

जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी ।
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तुते ।।

यस मन्त्रमा जयन्ती, मङ्गला, काली, भद्रकाली, कपालिनी, दुर्गा, क्षमा, शिवा, धात्री, स्वाहा र स्वधा नामले पुकारिने देवीलाई नमस्कार गरिएको छ।

असत्यमाथि सत्यको विजयको प्रतीक विजयादशमी

विजयादशमीलाई असत्यमाथि सत्य र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार त्रेतायुगमा भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको दिनको स्मरणमा विजयादशमी मनाउन थालिएको हो।

बडादशैंको सबैभन्दा महत्वपूर्ण दिनका रूपमा लिइने विजयादशमीले सत्य, न्याय, साहस र सदाचारको सन्देश दिने विश्वास गरिन्छ।

आजदेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म देशका विभिन्न स्थानमा आफन्त तथा मान्यजनको घरमा पुगेर टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्नेहरूको चहलपहल बढ्नेछ। नेपालका कतिपय समुदायमा विजयादशमीकै दिन मात्र टीका लगाउने परम्परा छ भने केही जाति तथा समुदायमा कुलपरम्पराअनुसार दही र अक्षताको सेतो टीका लगाउने चलनसमेत रहेको छ।

विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराअनुसार मनाइने विजयादशमीले पारिवारिक एकता, आपसी सद्भाव, सम्मान र सामाजिक मेलमिलापलाई थप मजबुत बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।