कालीकोट - नेपालको हिमाली तथा मध्यपहाडी क्षेत्रमा सीमित रूपमा पाइने दुर्लभ वन्यजन्तु रेडपान्डा (हाब्रे) कालीकोटका तीन स्थानीय तहमा भेटिएको तथ्य सार्वजनिक भएको छ। हालसम्म रेडपान्डाको मुख्य बासस्थान पूर्वी नेपालका उच्च पहाडी जिल्लाहरूलाई मानिँदै आएको अवस्थामा कर्णाली प्रदेशको कालीकोटमा समेत यसको उपस्थिति पुष्टि हुनु जैविक विविधता संरक्षणको दृष्टिले महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा हेरिएको छ।

जिल्लाको तिलागुफा नगरपालिका, महावै गाउँपालिका र शुभकालिका गाउँपालिका क्षेत्रमा गरिएको जैविक विविधता अनुगमनका क्रममा रेडपान्डाको उपस्थिति प्रमाणित भएको संरक्षणकर्मी तथा स्थानीय निकायहरूले बताएका छन्।

कहाँ–कहाँ भेटियो रेडपान्डा ?

संरक्षण क्षेत्रमा कार्यरत संस्थाहरूका अनुसार तिलागुफा नगरपालिका–१० को रुरुबन्चु पाटन, शुभकालिका गाउँपालिका–६ स्थित हाउडी लेक क्षेत्र तथा महावै गाउँपालिका–२ अन्तर्गतको महावै पाटन क्षेत्रमा रेडपान्डा देखिएको हो।

जैविक विविधता अध्ययन तथा संरक्षणमा क्रियाशील हुरन्डेक नेपालका कालीकोट जिल्ला संयोजक दिलीपकुमार शाहीका अनुसार रुडुबञ्चु क्षेत्रमा गरिएको अनुगमनका क्रममा रेडपान्डाको प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष उपस्थितिका प्रमाण फेला परेका छन्।

उनका अनुसार स्थानीय समुदायलाई रेडपान्डाको बासस्थान मानिने निगालो तथा बाँसका जंगल संरक्षण गर्न सचेत गराउने अभियान समेत सञ्चालन भइरहेको छ।

पूर्वी नेपालमा मात्र सीमित भन्ने धारणा बदलिँदै

नेपालमा रेडपान्डाको मुख्य बासस्थानका रूपमा इलाम, पाँचथर, ताप्लेजुङ, सङ्खुवासभा, रसुवा र रोल्पा लगायतका जिल्लालाई चिनिँदै आएको थियो।

तर पछिल्ला वर्षहरूमा कर्णाली तथा सुदूरपश्चिमका उच्च पहाडी वन क्षेत्रमा समेत रेडपान्डाको उपस्थिति देखिन थालेको छ। यसले रेडपान्डाको वितरण क्षेत्र विगतमा अनुमान गरिएभन्दा फराकिलो रहेको संकेत गरेको संरक्षण विज्ञहरूको भनाइ छ।

वन्यजन्तु अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार जलवायु परिवर्तन, वनको अवस्थिति, खाद्य स्रोतको उपलब्धता तथा पारिस्थितिकीय अनुकूलताले पनि रेडपान्डाको बासस्थान विस्तारमा प्रभाव पारेको हुन सक्छ।

संरक्षणका लागि किन महत्वपूर्ण छ कालीकोट ?

तिलागुफा नगरपालिकाका प्रमुख महेन्द्रबहादुर शाहीका अनुसार रुरुबन्चु पाटन क्षेत्रमा विगतदेखि नै स्थानीयवासीहरूले रेडपान्डा देखिने गरेको जानकारी दिँदै आएका थिए। पछिल्लो अनुसन्धानले त्यसलाई पुष्टि गरेको हो।

उनका अनुसार स्थानीय सरकार, संरक्षण संस्था तथा समुदायको सहकार्यमा रेडपान्डा संरक्षण अभियान सञ्चालन भइरहेको छ। विशेषगरी स्थानीय समुदायमा जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने, वन विनाश रोक्ने तथा बासस्थान संरक्षण गर्ने कार्यलाई प्राथमिकता दिइएको छ।

यस्तै, शुभकालिका गाउँपालिकाका अध्यक्ष गोविन्दप्रसाद आचार्यले हाउडी लेक क्षेत्रलाई रेडपान्डाको महत्वपूर्ण बासस्थानका रूपमा पहिचान गरिएको जानकारी दिएका छन्।

रेडपान्डा किन संकटमा छ ?

Red Panda विश्वमै संकटापन्न अवस्थामा रहेको स्तनधारी वन्यजन्तु हो। यो मुख्यतः समुद्री सतहबाट २,२०० देखि ४,८०० मिटर उचाइका चिसा तथा समशीतोष्ण वन क्षेत्रमा पाइन्छ। यसको प्रमुख आहार बाँस र निगालो हो।

संरक्षणकर्मीहरूका अनुसार निम्न कारणहरूले रेडपान्डाको अस्तित्व जोखिममा पर्दै गएको छ–

• बाँस तथा निगालोका जंगलको विनाश
• अनियन्त्रित डढेलो
• चरिचरन र मानवीय हस्तक्षेप
• सडक तथा पूर्वाधार निर्माण
• घरपालुवा तथा छाडा कुकुरको आक्रमण
• जलवायु परिवर्तनका कारण बासस्थानमा आएको परिवर्तन

विशेषज्ञहरूका अनुसार रेडपान्डा अत्यन्त लजालु र एकान्तप्रिय प्रजाति भएकाले यसको संरक्षणका लागि मानव गतिविधि न्यून हुने वातावरण आवश्यक पर्छ।

पर्यटन र अनुसन्धानको नयाँ सम्भावना

रेडपान्डाको उपस्थिति पुष्टि भएपछि कालीकोटका उच्च पहाडी क्षेत्रहरूमा जैविक पर्यटन (Eco-tourism) को नयाँ सम्भावना देखिएको छ। रुरुबन्चु पाटन, हाउडी लेक र महावै पाटन क्षेत्र प्राकृतिक सौन्दर्य, हिमाली दृश्य तथा जैविक विविधताका दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण मानिन्छन्।

वन तथा वातावरण क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार यदि वैज्ञानिक अध्ययन, बासस्थान संरक्षण र समुदायमा आधारित पर्यटन विकासलाई एकसाथ अगाडि बढाउन सकिए कालीकोटले रेडपान्डा पर्यटनको नयाँ गन्तव्यका रूपमा पहिचान बनाउन सक्छ।

अझै आवश्यक छ विस्तृत वैज्ञानिक अध्ययन

संरक्षण विज्ञहरूका अनुसार हाल फेला परेका प्रमाणहरू उत्साहजनक भए पनि रेडपान्डाको वास्तविक संख्या, बासस्थानको अवस्था, प्रजनन दर तथा दीर्घकालीन अस्तित्वबारे विस्तृत अनुसन्धान आवश्यक छ।

उनीहरूका अनुसार कालीकोटका विभिन्न वन क्षेत्रहरूमा क्यामेरा ट्र्याप, डीएनए नमुना परीक्षण तथा नियमित जैविक अनुगमनमार्फत थप अध्ययन गरिनुपर्ने आवश्यकता छ। यस्ता अनुसन्धानले कर्णाली क्षेत्रमा रेडपान्डाको वास्तविक अवस्थाबारे स्पष्ट तस्वीर दिनुका साथै संरक्षण नीति निर्माणमा समेत सहयोग पुग्ने विश्वास गरिएको छ।

निष्कर्ष

कालीकोटका तीन स्थानीय तहमा रेडपान्डाको उपस्थिति पुष्टि हुनु केवल एउटा वन्यजन्तु भेटिनु मात्र होइन, कर्णालीको जैविक विविधताको महत्व उजागर गर्ने महत्वपूर्ण खोज हो। संकटापन्न प्रजातिको संरक्षण, वैज्ञानिक अनुसन्धान र दिगो पर्यटन विकासलाई सँगसँगै अगाडि बढाउन सकिए कालीकोट भविष्यमा रेडपान्डा संरक्षणको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा स्थापित हुन सक्ने सम्भावना देखिएको छ।