काठमाडौं - विश्वको सबैभन्दा महत्वपूर्ण समुद्री व्यापारिक मार्गमध्ये एक मानिने होर्मुज जलमार्ग फेरि अन्तर्राष्ट्रिय तनावको केन्द्र बनेको छ। अमेरिका र इरानबीच सम्भावित शान्ति सम्झौताले मध्यपूर्वमा तनाव कम हुने आशा जगाएको भए पनि समुद्रको गहिराइमा लुकेका सम्भावित समुद्री विस्फोटक पदार्थ (सी माइन्स) ले विश्व व्यापार, ऊर्जा सुरक्षा र समुद्री यातायातलाई अझै जोखिममा राखेको छ।
जर्मनी, फ्रान्स, बेलायत र इटालीले हालै संयुक्त विज्ञप्ति जारी गर्दै होर्मुज जलमार्ग तत्काल सुरक्षित रूपमा सञ्चालनमा ल्याउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याएका छन्। उनीहरूले जलमार्गमा बिछ्याइएका भनिएका समुद्री विस्फोटक पदार्थ हटाउन अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको विशेष अभियान सञ्चालन गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्।
विशेषज्ञहरूका अनुसार होर्मुज जलमार्गमा वास्तविक रूपमा माइन्स राखिएका छन् वा छैनन् भन्ने विषय अझै पूर्ण रूपमा पुष्टि भइसकेको छैन। तर त्यहाँ माइन्स रहेको आशंकाले मात्र पनि विश्वव्यापी व्यापार र ऊर्जा बजारमा ठूलो प्रभाव पार्न सक्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।
किन महत्वपूर्ण छ होर्मुज जलमार्ग ?
पर्सियन खाडी र ओमानको खाडीलाई जोड्ने होर्मुज जलमार्ग विश्व ऊर्जा आपूर्तिको प्रमुख मार्ग हो। विश्वभर निर्यात हुने कच्चा तेलको ठूलो हिस्सा यही मार्ग हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुग्छ।
साउदी अरब, कतार, कुवेत, इराक, संयुक्त अरब इमिरेट्स तथा इरानबाट निर्यात हुने तेल र ग्यास बोकेका हजारौं जहाजहरू दैनिक रूपमा यही मार्ग प्रयोग गर्छन्। यही कारणले यहाँको कुनै पनि सुरक्षा संकटले विश्व बजारमा तत्काल असर पार्ने गर्दछ।
ऊर्जा विश्लेषकहरूका अनुसार यदि जलमार्ग लामो समयसम्म अवरुद्ध भयो भने पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यमा तीव्र वृद्धि, ढुवानी लागतमा चाप तथा विश्वव्यापी मुद्रास्फीतिको जोखिम बढ्न सक्छ।
के हुन् ‘सी माइन्स’ ?
समुद्री विस्फोटक पदार्थ अर्थात् ‘सी माइन्स’ पानीमुनि लुकाएर राखिने विशेष विस्फोटक उपकरण हुन्। तुलनात्मक रूपमा कम लागतमा निर्माण गर्न सकिने यी हतियारहरूले ठूलो आकारका युद्धपोत, तेल ट्यांकर तथा व्यापारिक जहाजलाई समेत क्षति पुर्याउन सक्छन्।
सामान्यतया सी माइन्स तीन प्रकारका हुन्छन्–
- ड्रिफ्टिङ माइन्स : पानीको सतह वा सतहनजिक स्वतन्त्र रूपमा तैरिने।
- मूर्ड माइन्स : डोरी वा साङ्लोमार्फत समुद्रको पिँधमा बाँधिएका तर पानीमुनि तैरिरहेका।
- बटम माइन्स : सिधै समुद्रको पिँधमा राखिने।
दोस्रो विश्वयुद्धमा प्रयोग हुने माइन्स जहाजसँग ठोक्किएपछि मात्र विस्फोट हुन्थे। तर आधुनिक माइन्स अत्याधुनिक सेन्सर प्रणालीद्वारा सञ्चालित हुन्छन्।
आधुनिक माइन्स किन बढी खतरनाक छन् ?
सुरक्षा विज्ञहरूका अनुसार आजका समुद्री माइन्स जहाजसँग प्रत्यक्ष ठोक्किनु आवश्यक छैन। जहाजबाट उत्पन्न हुने चुम्बकीय प्रभाव, इन्जिनको ध्वनि, पानीको दबाब वा कम्पन पहिचान गरेर पनि ती सक्रिय हुन सक्छन्।
अझ केही आधुनिक माइन्सलाई विशेष प्रकारका जहाज मात्र लक्षित हुने गरी प्रोग्राम गर्न सकिन्छ। यसले सैन्य रणनीतिमा माइन्सलाई अत्यन्त प्रभावकारी हतियार बनाएको छ।
पानीमुनिको युद्धसम्बन्धी अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार यस्ता ‘स्मार्ट माइन्स’ ले ठूला नौसैनिक शक्तिहरूलाई समेत चुनौती दिन सक्छन्।
मनोवैज्ञानिक त्रास पनि उत्तिकै घातक
सुरक्षा विश्लेषकहरूको भनाइमा माइन्सको वास्तविक विस्फोटभन्दा कहिलेकाहीँ त्यसको त्रासले ठूलो असर पार्छ।
यदि कुनै समुद्री क्षेत्र माइन्सयुक्त भएको आशंका फैलियो भने जहाज कम्पनीहरू, बीमा कम्पनीहरू तथा अन्तर्राष्ट्रिय ढुवानी व्यवसायीहरू त्यहाँ सञ्चालन गर्न हिच्किचाउँछन्। परिणामस्वरूप जहाजको संख्या घट्ने, बीमा शुल्क बढ्ने र ढुवानी खर्च महँगो हुने अवस्था आउँछ।
यही कारणले होर्मुजमा माइन्स रहेको आशंकाले मात्र पनि विश्व ऊर्जा बजारमा अस्थिरता बढाउने जोखिम देखिएको छ।
माइन हटाउन किन गाह्रो छ ?
समुद्री विस्फोटक पदार्थ हटाउने कार्यलाई विश्वकै जटिल सुरक्षा अभियानमध्ये एक मानिन्छ।
पहिलो चरणमा समुद्रको पिँध स्क्यान गरेर शंकास्पद वस्तुहरूको पहिचान गरिन्छ। त्यसपछि विशेषज्ञहरूले ती वस्तु वास्तवमै माइन्स हुन् वा अन्य धातुजन्य वस्तु हुन् भनेर पुष्टि गर्छन्।
खतरा पुष्टि भएपछि तिनलाई निष्क्रिय पार्ने, बाहिर निकाल्ने वा पानीभित्रै नियन्त्रित विस्फोटमार्फत नष्ट गर्ने प्रक्रिया सुरु हुन्छ।
सुरक्षा विज्ञहरूका अनुसार युद्ध समाप्त भइसकेपछि पनि कुनै क्षेत्र पूर्ण रूपमा सुरक्षित घोषणा गर्न वर्षौं वा दशकौं लाग्न सक्छ। आज पनि विश्वका कतिपय समुद्री क्षेत्रमा दोस्रो विश्वयुद्धकालीन माइन्स फेला पर्ने गरेका छन्।
ड्रोन प्रविधिले बदल्दै समुद्री सुरक्षा
पछिल्ला वर्षहरूमा मानव चालकविहीन पानीमुनिका ड्रोन समुद्री सुरक्षा अभियानको मुख्य साधन बन्न थालेका छन्।
यी ड्रोनहरूले समुद्रको पिँधमा रहेका शंकास्पद वस्तुहरूको तस्बिर, सोनार डाटा तथा अन्य तथ्यांक संकलन गरी विश्लेषण केन्द्रमा पठाउँछन्। यसले सैनिकहरूलाई प्रत्यक्ष जोखिम क्षेत्रमा पठाउनुपर्ने आवश्यकता कम गरेको छ।
जर्मनीसहित विभिन्न देशहरूले हाल अत्याधुनिक अन्डरवाटर ड्रोन विकास गरिरहेका छन्। केही नयाँ प्रणालीहरू हप्तौंसम्म समुद्रभित्र सञ्चालन हुन सक्ने क्षमताका साथ परीक्षण चरणमा रहेका छन्।
होर्मुजमा चुनौती किन बढी ?
विशेषज्ञहरूका अनुसार होर्मुज जलमार्गको भौगोलिक संवेदनशीलता, उच्च सैन्य उपस्थिति तथा क्षेत्रीय तनावका कारण माइन खोज्ने र हटाउने अभियान अन्य क्षेत्रभन्दा धेरै कठिन हुन सक्छ।
ड्रोन तथा खोजी जहाजहरू स्वयं पनि सम्भावित आक्रमणको जोखिममा पर्न सक्छन्। त्यसैले व्यापक अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यबिना पूर्ण रूपमा माइनमुक्त अभियान सञ्चालन गर्न चुनौतीपूर्ण हुने विश्लेषण गरिएको छ।
विश्व अर्थतन्त्रका लागि चेतावनी
होर्मुज जलमार्गमा देखिएको पछिल्लो संकट केवल सैन्य वा क्षेत्रीय राजनीतिक विषय मात्र होइन। यो विश्व ऊर्जा सुरक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र आर्थिक स्थायित्वसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो।
यदि जलमार्ग सुरक्षित रूपमा सञ्चालन हुन सकेन भने यसको प्रभाव तेलको मूल्यदेखि उपभोक्ताले प्रयोग गर्ने दैनिक वस्तुसम्म पुग्न सक्छ। त्यसैले समुद्रको गहिराइमा लुकेका सम्भावित माइन्स अहिले विश्व अर्थतन्त्रका लागि सबैभन्दा ठूलो अदृश्य खतरामध्ये एक बनेका छन्।
विश्लेषकहरूका अनुसार आगामी दिनमा होर्मुज जलमार्गको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु केवल मध्यपूर्वको मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्वको साझा चासो र चुनौती बनेको छ।
