काठमाडौँ - नेपालका प्रमुख निर्यातजन्य कृषि उद्योगमध्ये एक चिया उद्योग भारतीय पक्षले लागू गरेको नयाँ मापदण्डका कारण गम्भीर संकटमा परेको छ। भारततर्फ हुने चिया निर्यात लगभग ठप्प भएपछि उद्योगीहरूले चिया कारखाना तथा चिया बगान अनिश्चितकालका लागि बन्द गर्ने चेतावनी दिएका छन् भने निजी क्षेत्रले तत्काल कूटनीतिक पहलमार्फत समस्या समाधान गर्न सरकारसँग माग गरेको छ।
नेपालबाट भारत निर्यात हुने चियामा भारतीय चिया बोर्डले मे १ देखि लागू गरेको नयाँ ‘स्ट्यान्डर्ड अपरेटिङ प्रोसेजर (एसओपी)’ र प्रत्येक खेपको अनिवार्य गुणस्तर परीक्षणको व्यवस्थाले निर्यात प्रक्रिया जटिल र खर्चिलो बनेको उद्योगीहरूको गुनासो छ। उनीहरूका अनुसार नयाँ व्यवस्था व्यावहारिक नभएको मात्र होइन, नेपाल–भारतबीचको परम्परागत व्यापारिक अभ्यास र द्विपक्षीय समझदारीको भावनाविपरीत समेत देखिएको छ।
के हो नयाँ विवाद ?
चिया उद्योगीहरूका अनुसार भारतले लागू गरेको नयाँ प्रावधानअनुसार नेपालबाट भारत निर्यात हुने प्रत्येक चियाको खेपलाई प्रयोगशालामा परीक्षण गरेर मात्र प्रवेश अनुमति दिइने व्यवस्था गरिएको छ। यसले सीमामा लामो समय रोकावट, अतिरिक्त लागत तथा निर्यात प्रक्रियामा अनिश्चितता सिर्जना गरेको छ।
यसअघि नेपालबाट भारत जाने चिया तुलनात्मक रूपमा सहज ढंगले निर्यात हुने गरेको थियो। तर नयाँ मापदण्ड लागू भएपछि सीमाक्षेत्रमा चिया बोकेका सवारीसाधन रोकिएका छन् र निर्यातकर्ताहरूले अर्डर पूरा गर्न कठिनाइ भोग्नुपरेको बताइन्छ।
व्यवसायीहरूका अनुसार चिया जस्तो कृषि उत्पादन लामो समय सीमामा रोकिँदा गुणस्तरमा समेत असर पर्ने जोखिम रहन्छ। यसले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपाली चियाको विश्वसनीयतामा समेत नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने चिन्ता बढेको छ।
वार्षिक रु ५ अर्बको निर्यात प्रभावित
नेपाल चिया उत्पादक सङ्घका महासचिव शुक्र दाहालका अनुसार नेपालमा उत्पादित सिटिसी र अर्थोडक्स चियाको वार्षिक कारोबार करिब रु १२ देखि १४ अर्ब बराबरको छ। यसमध्ये रु ५ अर्बभन्दा बढीको चिया भारत निर्यात हुने गरेको थियो।
भारत नेपाली चियाको सबैभन्दा ठूलो बजारमध्ये एक भएकाले निर्यातमा आएको अवरोधले सम्पूर्ण उद्योग नै संकटमा परेको दाहालको भनाइ छ। उनका अनुसार उत्पादन भइसकेको चिया गोदाममा थन्किने, नगद प्रवाह रोकिने तथा उद्योग सञ्चालन खर्च धान्न कठिन हुने अवस्था सिर्जना भएको छ।
उद्योगीहरू भन्छन्, भारत नेपाली चियाको अन्तिम उपभोक्ता बजार मात्र नभई पुनः प्रशोधन र पुनःनिर्यातको समेत महत्वपूर्ण केन्द्र हो। त्यसैले भारतीय बजारमा आएको अवरोधले नेपालको सम्पूर्ण चिया मूल्य शृङ्खलामा असर पार्ने निश्चित छ।
किसानदेखि मजदुरसम्म प्रभावित
नेपालको चिया उद्योग केवल उद्योगीहरूको व्यापारिक क्षेत्र मात्र होइन, हजारौं परिवारको जीविकोपार्जनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको क्षेत्र हो।
उपलब्ध तथ्यांकअनुसार नेपाली चिया उद्योगले ६० हजारभन्दा बढी कर्मचारी, मजदुर तथा किसानलाई प्रत्यक्ष रोजगारी प्रदान गर्दै आएको छ। उद्योगहरू बन्द हुने अवस्था आएमा सबैभन्दा ठूलो मार चिया टिप्ने मजदुर, साना किसान तथा ग्रामीण अर्थतन्त्रमा पर्ने देखिन्छ।
विशेषगरी पूर्वी नेपालका इलाम, झापा, पाँचथर, धनकुटा, तेह्रथुम लगायत जिल्लाको अर्थतन्त्र चिया खेती र प्रशोधन उद्योगमा निर्भर छ। निर्यात बन्द हुँदा किसानले हरियो पत्तीको उचित मूल्य नपाउने, मजदुरले नियमित काम गुमाउने र उद्योगीहरूले उत्पादन लागतसमेत उठाउन नसक्ने अवस्था आउने सरोकारवालाहरू बताउँछन्।
राज्यको राजस्वमा पनि असर
चिया उद्योगले प्रतिवर्ष करिब रु १ अर्ब बराबरको राजस्व राज्यलाई बुझाउँदै आएको छ। उद्योग सञ्चालनमा समस्या आएमा सरकारको राजस्व संकलनमा समेत प्रत्यक्ष असर पर्ने देखिएको छ।
अर्थविद्हरूका अनुसार कृषि निर्यातमा आधारित उद्योगहरू संकटमा पर्दा विदेशी मुद्रा आर्जनमा गिरावट आउनुका साथै ग्रामीण क्षेत्रमा आर्थिक गतिविधि सुस्ताउने खतरा रहन्छ। त्यसैले यो केवल एउटा उद्योगको समस्या मात्र नभई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसँग जोडिएको विषय बनेको छ।
महासङ्घको सरकारलाई आग्रह
नेपाल उद्योग वाणिज्य महासङ्घले चिया निर्यातमा देखिएको अवरोध हटाउन तत्काल कूटनीतिक पहल गर्न सरकारसँग माग गरेको छ।
महासङ्घले जारी गरेको धारणा अनुसार चिया क्षेत्रमा आश्रित किसान, मजदुर र उद्यमीको भविष्यसँग जोडिएको यस संवेदनशील विषयलाई सरकारले उच्च प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ। भारतसँगको सरकारी तहको संवादमार्फत निर्यातमा देखिएको अवरोध तत्काल हटाउन पहल गर्न महासङ्घले आग्रह गरेको छ।
महासङ्घले चिया उद्योग संकटमा पर्दा ग्रामीण अर्थतन्त्र, रोजगारी, निर्यात र राजस्व सबै क्षेत्रमा नकारात्मक प्रभाव पर्ने भएकाले समस्या दीर्घकालीन बन्न नदिन सरकार सक्रिय हुनुपर्ने जनाएको छ।
समाधानको बाटो के ?
चिया क्षेत्रका सरोकारवालाहरूले तत्काल दुई देशबीच उच्चस्तरीय वार्ता गरी नेपाली चियाका लागि सहज निर्यात व्यवस्था सुनिश्चित गर्नुपर्ने बताएका छन्। साथै गुणस्तर परीक्षण सम्बन्धी विषयमा संयुक्त प्राविधिक संयन्त्र गठन गरेर वैज्ञानिक तथा व्यवहारिक समाधान खोज्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्।
उद्योगीहरूका अनुसार अहिलेको अवस्था लम्बिँदै गए नेपालका चिया उद्योगहरू उत्पादन कटौती, श्रमिक व्यवस्थापन संकट र आर्थिक क्षतिको चपेटामा पर्न सक्छन्। समयमै समाधान नभए नेपालको एक महत्वपूर्ण निर्यातजन्य कृषि उद्योगले गम्भीर धक्का बेहोर्नुपर्ने चेतावनी उनीहरूले दिएका छन्।
