म्याग्दी -जेठ लागेपछि धौलागिरिका डाँडाकाँडा फेरि हरिया बन्छन्। हिमालमुनिका खर्कहरूमा घाँस उम्रिन थाल्छ, खोल्साहरूमा पानी बढ्छ, र पहाडका गोरेटाहरूमा गाईभैँसी, भेडाबाख्रा र तिनका गोठालाहरूको लामो यात्रा सुरु हुन्छ। पुस्तौँदेखि चल्दै आएको यही यात्रा हो—घुम्ती गोठको संस्कृति।

तर यस वर्ष पनि जब धौलागिरि गाउँपालिका–३ मुनाका ६० वर्षीय यामप्रसाद पुन आफ्नो गोठ लिएर लेकतिर उक्लिए, उनीसँग पहिले जस्तो ठूलो बथान थिएन। कुनै समय ३० वटा गाईभैँसीले भरिएको उनको गोठमा अहिले १० वटा मात्र बाँकी छन्।

“बाउबाजेको पालादेखि यही गोठले घर चलायो, छोराछोरी पढायो,” उनी भन्छन्, “तर अब उमेरले साथ दिँदैन। लेक–बेँसी धाउन गाह्रो हुँदै गएको छ। त्यसैले पशु पनि घटाउनुपर्‍यो।”

यामप्रसादको कथा केवल एउटा किसानको व्यक्तिगत पीडा होइन। यो धौलागिरिका गाउँहरूमा बिस्तारै हराउँदै गएको जीवनशैलीको कथा हो।

जहाँ गोठ नै थियो जीवनको आधार

धौलागिरिका उच्च पहाडी बस्तीहरूमा घुम्ती गोठ केवल पशु चराउने प्रणाली थिएन। यो यहाँको अर्थतन्त्र, संस्कृति, खानपान र जीवनशैलीको केन्द्र थियो।

हरेक वर्ष जेठदेखि किसानहरूले आफ्ना पशुचौपायालाई ढोरपाटन, जलजला, रुघाचौर, पातिहाल्ने र विभिन्न बुकी–खर्कतिर लैजान्थे। कात्तिक लागेपछि फेरि बेँसी झर्थे। यही यात्राले दूध, दही, घ्यू, मोही, मासु र खेतीपातीका लागि आवश्यक पशुजन्य स्रोत उपलब्ध गराउँथ्यो।

स्थानीय वृद्धहरू सम्झन्छन्—एक समय गाउँमा पशुको सङ्ख्याले परिवारको हैसियत निर्धारण गर्थ्यो। जसको गोठ ठूलो, उसको आर्थिक अवस्था बलियो मानिन्थ्यो। आज त्यो तस्वीर बदलिँदै गएको छ।

बुढ्यौली र विदेशिएको पुस्ता

मुनाकै ८१ वर्षीय लिलबहादुर पुन अहिले आफ्नो जीवनको अन्तिम घुम्ती गोठ यात्राको तयारीमा छन्। बाल्यकालदेखि भेडाबाख्रा चराउँदै आएका उनले यही व्यवसायबाट ठूलो परिवार हुर्काए। तर अहिले उनका छोराहरू विदेशमा छन्।

“हामीपछि यो गोठ कसले सम्हाल्छ ?” उनी प्रश्न गर्छन्। यो प्रश्न अहिले धौलागिरिका सयौँ गोठालाहरूको साझा प्रश्न बनेको छ। धौलागिरि–४ खाम्लाका ७४ वर्षीय पूर्णबहादुर जैसीले यसै वर्ष ५७ वर्षदेखि गर्दै आएको भैँसीपालन नै बन्द गरे। “शरीरले साथ छोड्यो,” उनी भन्छन्, “भैँसी बेचेर घरमै बस्न थालेँ।”

गाउँमा गोठ छ, खर्क छ, घाँस छ। तर गोठालो भने बिस्तारै हराउँदै गइरहेको छ।

घट्दो पशुधन, हराउँदै गएको परम्परा

धौलागिरि गाउँपालिकाको तथ्याङ्कले पनि यही वास्तविकता देखाउँछ। आर्थिक वर्ष २०७४/७५ मा गरिएको सर्वेक्षणमा गाउँपालिकाभर ६ हजार ७५६ गाईगोरु थिए। आज त्यो सङ्ख्या घटेर ४ हजार ४११ मा झरेको छ।

पशु सेवा शाखा प्रमुख चन्द्रकला दाहालका अनुसार अहिले गाउँपालिकामा २ हजार ८४७ भैँसी, ५ हजार ९८६ बाख्रा, २ हजार १९५ भेडा र अन्य पशुपन्छी रहेका छन्। तथ्याङ्कले स्पष्ट संकेत गर्छ—घुम्ती गोठ प्रणाली विस्तारै ओरालो लागिरहेको छ।

जोखिममा स्थानीय जातका पशु

घुम्ती गोठ केवल व्यवसाय मात्र होइन, स्थानीय जैविक सम्पदाको संरक्षणको आधार पनि थियो। धौलागिरि–२ खोरियाका दलबहादुर रानाका अनुसार अहिले लिमे र पारकोटे जातका भैँसी, पहाडी गाई, सिनाल र खरी जातका बाख्रा तथा बरुवाल र भ्याङलुङ जातका भेडा–बाख्रा लोपोन्मुख अवस्थामा पुगेका छन्।

“गोठ घट्दै जाँदा यी जात पनि हराउँदै गएका छन्,” उनी भन्छन्। स्थानीय जातका यी पशुहरू हिमाली वातावरणमा अनुकूलित थिए। कम खर्चमा पालन गर्न सकिन्थ्यो र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता पनि बलियो थियो। तर आधुनिक जीवनशैली र घट्दो पशुपालनसँगै तिनको अस्तित्व पनि संकटमा परेको छ।

किसानसम्म किन पुग्दैनन् सरकारी योजना ?

धौलागिरिका अधिकांश घुम्ती गोठहरू औपचारिक रूपमा दर्ता छैनन्। किसानहरू भौगोलिक विकटता, प्रशासनिक पहुँचको अभाव र झन्झटिलो प्रक्रियाका कारण व्यवसाय दर्ता गर्न इच्छुक देखिँदैनन्।

फलस्वरूप उनीहरू बिमा, अनुदान र सरकारी सहुलियतबाट वञ्चित हुन्छन्। अगुवा किसान भुवानी पौडेल भन्छन्, “दर्ता नभएका कारण धेरै किसान राज्यको सहयोगबाट बाहिर छन्। गोठलाई औपचारिक अर्थतन्त्रसँग जोड्न नसक्दा समस्या बढिरहेको छ।”

जलवायु परिवर्तनले थपेको चुनौती

घुम्ती गोठ प्रणालीको अर्को ठूलो चुनौती हो—जलवायु परिवर्तन। पहिले नियमित रूपमा पाइने घाँस, पानी र चरन क्षेत्र अहिले परिवर्तन हुँदै गएका छन्।

त्रिभुवन विश्वविद्यालय वन विज्ञान सङ्कायका प्राध्यापक डा. राजेशकुमार राई का अनुसार मौसमको अनिश्चितता, वन्यजन्तुसँगको द्वन्द्व, सामाजिक संरचनामा आएको परिवर्तन, शिक्षा र वैदेशिक रोजगारीको प्रभावले यो प्रणाली कमजोर बनेको हो।

“घुम्ती गोठ केवल पशुपालन प्रणाली होइन, यो एक सामाजिक–आर्थिक संस्था हो,” उनी भन्छन्, “यदि यसलाई आधुनिक बजारसँग जोड्न सकिएन भने यो परम्परा हराउन सक्छ।”

आशाको एउटा झिल्को

यद्यपि सबै कुरा निराशाजनक मात्र छैन। धौलागिरि गाउँपालिकाले पछिल्ला वर्षहरूमा घुम्ती गोठ संरक्षणका लागि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको छ। उपाध्यक्ष रेशम पुनमगर का अनुसार किसानलाई त्रिपाल, सोलार बत्ती लगायतका सामग्री वितरण गरिएको छ।

गत वर्ष वडा नम्बर ५ मल्कवाङको खालीखोलामा आठ लाख रुपैयाँ लागतमा ५०० भन्दा बढी भेडाबाख्रा अट्ने आधुनिक घुम्ती गोठ निर्माण गरिएको थियो।

भेडापालक किसान हिमबहादुर छन्त्याल (देवान) का अनुसार उक्त संरचनाले वर्षा र हिमपातका बेला पशु बचाउन ठूलो सहयोग पुर्‍याएको छ। “पहिले मौसम खराब हुँदा ठूलो समस्या हुन्थ्यो,” उनी भन्छन्, “अहिले गोठले धेरै राहत दिएको छ।”

पर्यटनसँग जोड्न सकिए नयाँ सम्भावना

विशेषज्ञहरूका अनुसार घुम्ती गोठलाई केवल पशुपालनका रूपमा होइन, पर्यटन, जैविक उत्पादन र सांस्कृतिक सम्पदासँग जोडेर हेर्नुपर्ने समय आएको छ।

धौलागिरिका खर्कहरू, गोठालो संस्कृति, स्थानीय घ्यू–चिज र जैविक उत्पादनलाई ब्रान्डिङ गर्न सकिए यसले नयाँ पुस्तालाई पनि आकर्षित गर्न सक्छ।

विश्वका धेरै हिमाली देशहरूले यस्तै परम्परागत पशुपालन प्रणालीलाई ग्रामीण पर्यटनको महत्वपूर्ण आधार बनाएका छन्। नेपालमा पनि त्यसको सम्भावना प्रशस्त रहेको विज्ञहरूको भनाइ छ।

हराउँदै गएको गोठ, हराउँदै गएको ज्ञान

धौलागिरिको घुम्ती गोठसँग केवल पशु मात्र जोडिएका छैनन्। यससँग पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको ज्ञान, सीप, संस्कृति र पहिचान पनि गाँसिएको छ।

गोठालाहरूलाई मौसम चिन्ने ज्ञान थियो। चरन क्षेत्रको व्यवस्थापन गर्ने अनुभव थियो। पशुको रोग पहिचान गर्ने आफ्नै परम्परागत सीप थियो।

यदि घुम्ती गोठ हरायो भने केवल एउटा व्यवसाय हराउने छैन, हिमाली सभ्यताको एउटा महत्वपूर्ण अध्याय पनि हराउने खतरा छ। धौलागिरि गाउँपालिकाका अध्यक्ष प्रेमप्रसाद पुन भन्छन्, “घुम्ती गोठ हाम्रो पहिचान हो। स्थानीय पशु सम्पदा, संस्कृति र ज्ञानलाई जोगाउन संरक्षण र व्यवसायीकरण दुवैलाई सँगै लैजानुपर्छ।”

धौलागिरिका लेकहरू अहिले पनि हरियै छन्। खर्कहरूमा घाँस उस्तै उम्रिरहेका छन्। तर प्रश्न छ—भोलिका दिनमा ती खर्कहरूमा पशु चराउने गोठालाहरू रहनेछन् कि केवल सम्झनाहरू मात्र ?