काठमाडौँ - नेपालकै सबैभन्दा पुरानो तथा ऐतिहासिक जात्रामध्ये एक मानिने रातो मच्छिन्द्रनाथको भोटो जात्रा आइतबार ललितपुरको जावलाखेलमा भव्य रूपमा सम्पन्न भएको छ। वर्षा, सहकाल, कृषि समृद्धि र मानव कल्याणका देवताका रूपमा पूजिने रातो मच्छिन्द्रनाथको रथ यात्राको अन्तिम तथा सबैभन्दा महत्वपूर्ण दिन मानिने भोटो जात्रा हजारौं श्रद्धालु तथा दर्शकको उपस्थितिमा सम्पन्न भएको हो। 

उपस्थित जनसमुदायलाई बहुमूल्य भोटो प्रदर्शन गरेपछि यस वर्षको जात्रा औपचारिक रूपमा सम्पन्न भएको घोषणा गरिएको थियो।

रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा प्रत्येक वर्ष वैशाख–जेठ महिनामा ललितपुरका विभिन्न स्थान हुँदै जावलाखेलसम्म ल्याइन्छ। करिब एक महिनाभन्दा लामो समयसम्म चल्ने यो जात्रा नेपालका हिन्दू र बौद्ध धर्मावलम्बीहरूको साझा आस्थाको केन्द्रका रूपमा परिचित छ। हिन्दूहरूले रातो मच्छिन्द्रनाथलाई भगवान् करुणामय तथा वर्षाका देवताको रूपमा पूज्ने गर्छन् भने बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले उनलाई अवलोकितेश्वरको अवतारका रूपमा श्रद्धा व्यक्त गर्छन्।

भोटो जात्राको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

भोटो जात्राको इतिहास करिब एक हजार वर्षभन्दा पुरानो मानिन्छ। किंवदन्ती अनुसार एक किसानले नागराजबाट प्राप्त गरेको बहुमूल्य रत्नजडित भोटो एक भूत–वैद्यलाई उपचारको पुरस्कारस्वरूप दिएका थिए। पछि उक्त भोटो हराएपछि एक व्यक्तिले आफू नै त्यसको वास्तविक मालिक भएको दाबी गरे। विवाद समाधान हुन नसकेपछि तत्कालीन शासकले वास्तविक मालिक फेला नपरेसम्म भोटो सार्वजनिक रूपमा देखाउने परम्परा सुरु गरिदिएको विश्वास गरिन्छ। त्यसयता प्रत्येक वर्ष मच्छिन्द्रनाथको रथ यात्रा सम्पन्न भएपछि जावलाखेलमा भोटो प्रदर्शन गर्ने चलन कायम रहँदै आएको छ।

इतिहासकारहरूका अनुसार मच्छिन्द्रनाथको पूजा र रथयात्रा लिच्छवि कालदेखि नै सञ्चालन हुँदै आएको मानिन्छ। काठमाडौं उपत्यकामा लामो समय खडेरी परेपछि असमको कामरुप क्षेत्रबाट मच्छिन्द्रनाथलाई ल्याइएको र त्यसपछि वर्षा हुन थालेको जनविश्वास रहेको छ। यही कारणले उनलाई वर्षा र सहकालका देवताका रूपमा पूजा गर्ने परम्परा बसेको हो।

विश्वसम्पदासँग जोडिएको सांस्कृतिक धरोहर

रातो मच्छिन्द्रनाथ जात्रा केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई नेपालको सांस्कृतिक विविधता, सहिष्णुता र सामाजिक एकताको प्रतीकका रूपमा पनि परिचित छ। हिन्दू र बौद्ध समुदायले संयुक्त रूपमा मनाउने यो पर्वले नेपाली समाजमा धार्मिक सद्भाव र सहअस्तित्वको सन्देश प्रवाह गर्दै आएको छ।

रथ निर्माण, परम्परागत बाजागाजा, स्थानीय गुठीहरूको सहभागिता तथा सयौं वर्षदेखि चलिआएको सांस्कृतिक अभ्यासका कारण यो जात्रा नेपालको अमूल्य सांस्कृतिक सम्पदामध्ये एक मानिन्छ। हरेक वर्ष स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकहरूको समेत उल्लेखनीय उपस्थिति रहने भएकाले यसले नेपालको सांस्कृतिक पर्यटन प्रवर्द्धनमा समेत महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आएको छ।

यस वर्षको भोटो जात्रा सम्पन्न भएसँगै उपत्यकावासीले वर्षा, सहकाल, समृद्धि र सुख–शान्तिको कामना गरेका छन्।