काठमाडौं - विश्व ऊर्जा आपूर्ति र अन्तर्राष्ट्रिय समुद्री व्यापारका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिने होर्मुज जलमार्ग फेरि एकपटक अन्तर्राष्ट्रिय तनावको केन्द्रमा पुगेको छ। लेबनानमा इजरायलले जारी राखेको सैन्य कारबाहीको विरोधस्वरूप इरानले होर्मुज जलमार्ग पुनः बन्द गर्ने घोषणा गरेसँगै मध्यपूर्वमा नयाँ भू–राजनीतिक संकट गहिरिने संकेत देखिएको छ।
इरानको संयुक्त सैन्य कमान्डले शनिबार जारी गरेको विज्ञप्तिमा दक्षिणी लेबनानमाथि भइरहेको इजरायली आक्रमणप्रति असन्तुष्टि जनाउँदै होर्मुज जलमार्गमा जहाजहरूको आवतजावत रोक्ने निर्णय गरिएको जनाएको छ। इरानको सरकारी टेलिभिजनमार्फत प्रसारित 'खाताम–अल अम्बिया सेन्ट्रल हेडक्वार्टर'को आधिकारिक वक्तव्यमा "होर्मुज जलमार्गमा सबै प्रकारका जहाजहरूको आवतजावत बन्द गरिएको घोषणा गरिन्छ" भनिएको छ।
किन महत्वपूर्ण छ होर्मुज जलमार्ग ?
पर्सियन खाडी र ओमानको खाडीलाई जोड्ने होर्मुज जलमार्ग विश्वकै सबैभन्दा संवेदनशील समुद्री व्यापारिक मार्गमध्ये एक हो। विश्वभर निर्यात हुने कच्चा तेलको झण्डै पाँचौं हिस्सा यही मार्ग हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुग्ने विभिन्न ऊर्जा संस्थाहरूले उल्लेख गर्दै आएका छन्।
साउदी अरब, इराक, कुवेत, कतार, संयुक्त अरब इमिरेट्स तथा इरानबाट निर्यात हुने तेल र ग्यास बोकेका हजारौं जहाज दैनिक रूपमा यही मार्ग प्रयोग गर्छन्। त्यसैले यस क्षेत्रमा देखिने कुनै पनि अस्थिरताले विश्व ऊर्जा बजारमा तत्काल प्रभाव पार्ने गरेको छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार यदि होर्मुज लामो समयसम्म अवरुद्ध भयो भने अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य तीव्र रूपमा बढ्न सक्ने, ढुवानी लागत महँगिने तथा विश्वव्यापी मुद्रास्फीति थप चर्किने जोखिम रहन्छ।
अमेरिका–इरान सम्बन्ध फेरि तनावतर्फ ?
यसै हप्ताको सुरुआतमा अमेरिका र इरानबीच अन्तरिम सम्झौतापछि क्षेत्रीय तनाव केही कम हुने अपेक्षा गरिएको थियो। उक्त समझदारीपछि होर्मुजबाट मालवाहक जहाजहरूको आवतजावत पुनः सुरु भएको बताइएको थियो। तर, इरानको पछिल्लो घोषणाले त्यो कूटनीतिक प्रक्रिया फेरि संकटमा परेको संकेत दिएको छ।
इरानले आफ्नो कदमलाई अमेरिकासँग भएको सम्झौताको उल्लंघनविरुद्धको प्रारम्भिक प्रतिक्रिया भनेको छ। यदि क्षेत्रीय सैन्य गतिविधि जारी रहे थप कदम चालिने चेतावनीसमेत दिएको छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार इरानले होर्मुजलाई लामो समयदेखि रणनीतिक दबाब सिर्जना गर्ने महत्वपूर्ण भू–राजनीतिक हतियारका रूपमा प्रयोग गर्दै आएको छ। क्षेत्रीय द्वन्द्व चर्किएका बेला इरानले बारम्बार जलमार्ग बन्द गर्ने चेतावनी दिने गरेको इतिहास छ।
अमेरिकी सेना उच्च सतर्कतामा
इरानको घोषणापछि अमेरिकी सेनाले आफू क्षेत्रमै उपस्थित रहेको र उच्च सतर्कताका साथ गतिविधि जारी राखेको जनाएको छ।
अमेरिकी केन्द्रीय कमान्ड (सेन्टकम) ले जारी गरेको विज्ञप्तिमा सम्झौताका सबै पक्षले प्रतिबद्धता पूरा गरिरहेका छन् वा छैनन् भन्ने निगरानी गरिरहेको उल्लेख गरिएको छ। यसले आगामी दिनमा अमेरिकी सैन्य उपस्थिति अझ सुदृढ हुन सक्ने संकेत गरेको छ।
विश्व अर्थतन्त्रमा सम्भावित असर
होर्मुज जलमार्गमा उत्पन्न हुने कुनै पनि अवरोधले विश्व अर्थतन्त्रमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने विज्ञहरूको भनाइ छ। ऊर्जा आयातमा निर्भर मुलुकहरू, विशेषगरी एशियाली राष्ट्रहरू, यसको सबैभन्दा बढी असरमा पर्न सक्छन्।
नेपालजस्ता पेट्रोलियम पदार्थ आयातमा पूर्ण रूपमा निर्भर देशहरूमा पनि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य बढेमा इन्धन मूल्य, ढुवानी खर्च तथा उपभोग्य वस्तुको मूल्यवृद्धिको दबाब बढ्न सक्छ।
ऊर्जा सुरक्षा विश्लेषकहरूका अनुसार अहिलेको परिस्थिति केवल इरान–इजरायल वा अमेरिका–इरानबीचको विवाद मात्र होइन, यो विश्व ऊर्जा आपूर्ति शृंखला, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार र आर्थिक स्थायित्वसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो।
अब के हुन्छ ?
यद्यपि इरानको घोषणापछि वास्तविक रूपमा जलमार्ग पूर्ण रूपमा बन्द हुन्छ वा कूटनीतिक पहलमार्फत समाधान खोजिन्छ भन्ने विषय अझ स्पष्ट भइसकेको छैन। तर, पछिल्लो घटनाक्रमले मध्यपूर्वको सुरक्षा अवस्था पुनः अनिश्चित बन्दै गएको देखाएको छ।
आगामी केही दिनमा अमेरिका, युरोपेली राष्ट्रहरू तथा खाडी मुलुकहरूको कूटनीतिक सक्रियताले परिस्थिति कुन दिशातर्फ जान्छ भन्ने निर्धारण गर्ने विश्लेषकहरूको भनाइ छ।
