घोराही (दाङ) - दाङको गढवा गाउँपालिकाका अधिकांश किशोरीमा रक्तअल्पता (एनेमिया) देखिएको तथ्यले स्थानीय तहदेखि स्वास्थ्य क्षेत्रसम्म चिन्ता थपेको छ। विद्यालयस्तरमा गरिएको स्वास्थ्य परीक्षणले किशोरीहरूको स्वास्थ्य अवस्थाबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ भने पोषण, स्वास्थ्य शिक्षा र जीवनशैलीमा सुधारको आवश्यकता औँल्याएको छ।
गढवा गाउँपालिकाको समन्वय तथा लुम्बिनी प्रदेश सरकार, स्वास्थ्य निर्देशनालय, स्वास्थ्य मन्त्रालय र स्वास्थ्य कार्यालय दाङको संयुक्त आयोजनामा सञ्चालन गरिएको रक्तअल्पता परीक्षण कार्यक्रमअन्तर्गत पहिलो चरणमा तीन विद्यालयका ७४५ किशोरीको स्वास्थ्य परीक्षण गरिएको थियो। परीक्षण गरिएकामध्ये ५३७ किशोरीमा रक्तअल्पता देखिएको जनस्वास्थ्य कार्यालयले जनाएको छ।
जनता माध्यमिक विद्यालय, शुभतारा इङ्लिस बोर्डिङ स्कुल र ज्ञानज्योति इङ्लिस बोर्डिङ स्कुलका किशोरीहरूमा गरिएको परीक्षणपछि प्राप्त नतिजाले विद्यालय उमेरका किशोरीहरूमा पोषणसम्बन्धी समस्या गम्भीर बन्दै गएको देखाएको छ।
किन बढ्दै छ किशोरीमा रक्तअल्पता ?
स्वास्थ्यकर्मीहरूका अनुसार किशोरीहरूमा रक्तअल्पता देखिनुका पछाडि विभिन्न कारणहरू जिम्मेवार छन्। विशेषगरी शरीरको तीव्र वृद्धि हुने किशोरावस्थामा पर्याप्त पोषक तत्वयुक्त आहार नपाउनु मुख्य कारण मानिन्छ।
१. आइरनयुक्त खानाको कमी
रगतमा हेमोग्लोबिन निर्माणका लागि आइरन (फलाम) आवश्यक हुन्छ। तर अधिकांश किशोरीले दैनिक आहारमा हरियो सागसब्जी, गेडागुडी, मासु, अण्डा, कलेजो, सिमी तथा फलफूल पर्याप्त मात्रामा सेवन नगर्ने भएकाले शरीरमा आइरनको कमी हुने गरेको चिकित्सकहरू बताउँछन्।
२. महिनावारीका कारण रगतको कमी
किशोरीहरूमा नियमित महिनावारी हुने भएकाले शरीरबाट रगतको क्षति हुन्छ। यदि यस अवधिमा पर्याप्त पोषण प्राप्त भएन भने रक्तअल्पताको जोखिम बढ्ने गर्छ।
३. कुपोषण र असन्तुलित खानपान
फास्टफुड, जंकफुड तथा पोषणहीन खानेकुराको बढ्दो प्रयोगले किशोरीहरूमा आवश्यक पोषक तत्वको अभाव सिर्जना गरिरहेको छ। बिहानको खाना नखाने, अनियमित भोजन गर्ने बानीले समेत समस्या बढाएको स्वास्थ्यकर्मीहरूको भनाइ छ।
४. परजीवी सङ्क्रमण
पेटमा जुका वा अन्य परजीवीको सङ्क्रमण भएमा शरीरले आवश्यक पोषक तत्व राम्ररी उपयोग गर्न सक्दैन। यसले पनि रक्तअल्पताको समस्या निम्त्याउन सक्छ।
५. स्वास्थ्य चेतनाको अभाव
धेरै अभिभावक तथा किशोरीहरू स्वयंमा पनि सन्तुलित भोजन, पोषण र रक्तअल्पताको असरबारे पर्याप्त जानकारी नहुँदा समस्या जटिल बन्दै गएको स्वास्थ्य विज्ञहरू बताउँछन्।
रक्तअल्पताका लक्षण के–के हुन् ?
रक्तअल्पता भएका किशोरीहरूमा सामान्यतया निम्न लक्षण देखिन सक्छन्–
- शरीर सधैं थकित हुने
- कमजोरी महसुस हुने
- टाउको दुख्ने वा चक्कर आउने
- अनुहार पहेँलो देखिने
- ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुने
- पढाइमा रुचि कम हुने
- सास फेर्न गाह्रो हुने
- मुटुको धड्कन बढ्ने
विशेषज्ञहरूका अनुसार लामो समयसम्म रक्तअल्पता रहिरहेमा यसले शारीरिक विकास, बौद्धिक क्षमता तथा भविष्यमा मातृ स्वास्थ्यमा समेत असर पार्न सक्छ।
रोकथामका लागि के गर्नुपर्छ ?
स्वास्थ्यकर्मी तथा पोषणविद्हरूले रक्तअल्पता न्यूनीकरणका लागि निम्न उपायहरू प्रभावकारी हुने बताएका छन्–
आइरनयुक्त खाना नियमित सेवन गर्ने
- हरियो सागसब्जी
- मासु, कलेजो, माछा
- अण्डा
- गेडागुडी, सिमी, भटमास
- किसमिस, खजुर, चना
भिटामिन ‘सी’ युक्त फलफूल खाने
कागती, सुन्तला, अम्बा, किवी, टमाटरजस्ता फलफूलले शरीरमा आइरन अवशोषण गर्न मद्दत गर्छन्।
आइरन चक्की नियमित सेवन गर्ने
सरकारले विद्यालय तथा स्वास्थ्य संस्थामार्फत वितरण गर्ने आइरन तथा फोलिक एसिड चक्की नियमित सेवन गर्न चिकित्सकहरूको सुझाव छ।
जुकाको औषधि सेवन गर्ने
वर्षमा कम्तीमा दुई पटक जुकाको औषधि सेवन गर्नुपर्छ।
सन्तुलित र नियमित भोजन गर्ने
बिहानको खाना नछोड्ने, जंकफुडको प्रयोग घटाउने तथा पोषिलो खाना खानुपर्छ।
विद्यालय र अभिभावकको भूमिका महत्वपूर्ण
गढवा गाउँपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख कैलाशचन्द्र चौधरीले किशोरीहरूको स्वास्थ्य सुधार गाउँपालिकाको प्राथमिकतामा रहेको बताए। उनले रक्तअल्पता न्यूनीकरणका लागि विद्यालय, अभिभावक र स्वास्थ्य संस्थाबीच सहकार्य अपरिहार्य रहेको उल्लेख गरे।
स्वास्थ्य शाखाका अनुसार आगामी असार ८ गते गाउँपालिका–३ का थप तीन विद्यालयमा पनि रक्तअल्पता परीक्षण कार्यक्रम सञ्चालन गरिनेछ।
दीर्घकालीन रणनीति आवश्यक
स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार रक्तअल्पताको समस्या केवल स्वास्थ्य क्षेत्रसँग मात्र सम्बन्धित विषय होइन। यो पोषण, शिक्षा, सरसफाइ, सामाजिक चेतना र आर्थिक अवस्थासँग समेत जोडिएको विषय हो।
किशोरीहरूमा उच्च दरमा रक्तअल्पता देखिनुले विद्यालयस्तरमै नियमित स्वास्थ्य परीक्षण, पोषण शिक्षा, आइरन सप्लिमेन्ट वितरण तथा सन्तुलित आहार प्रवर्द्धनका कार्यक्रमलाई अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।
विशेषज्ञहरू भन्छन्, "आजका किशोरीहरू नै भोलिका आमा हुन्। उनीहरूको स्वास्थ्यमा लगानी गर्नु भनेको स्वस्थ समाज निर्माणको आधार तयार गर्नु हो।"
