काठमाडौं-  नेपालमा मनसुन भित्रिए पनि यसको प्रभाव अपेक्षाअनुसार सक्रिय हुन नसक्दा देशका अधिकांश भूभागमा गर्मी बढ्दो क्रममा छ। विशेषगरी लुम्बिनी र सुदूरपश्चिमका तराई जिल्लाहरू तातो लहर (हिटवेभ) को जोखिममा परेका छन् भने बागमती र गण्डकी प्रदेशका तराई क्षेत्रमा ‘तातो दिन’ को अवस्था कायम रहने मौसमविद्ले चेतावनी दिएका छन्।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार यस वर्षको मनसुन औसतभन्दा छ दिन ढिलो, असार ५ गते कोशी प्रदेशबाट नेपाल प्रवेश गरेको थियो। असार ८ गतेसम्म आइपुग्दा मनसुन मधेश, बागमती, गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेशका केही भूभागसम्म फैलिएको भए पनि यसको सक्रियता निकै कमजोर रहेको छ। परिणामस्वरूप, वर्षा न्यून हुँदा गर्मी र उमस दुवै बढिरहेका छन्।

मौसमविद् उज्वल उपाध्यायका अनुसार कम्तीमा बिहीबारसम्म देशभर उल्लेखनीय वर्षाको सम्भावना छैन।

“पूर्वको मेचीदेखि पश्चिमको महाकालीसम्मका अधिकांश तराई जिल्लामा वर्षाको सम्भावना अत्यन्त न्यून छ। त्यसैले गर्मी अझै बढ्न सक्छ,” उनले बताए।

किन कमजोर भयो मनसुन ?

मौसमविद्हरूका अनुसार हाल नेपालमाथि मनसुनी वायु पूर्ण रूपमा सक्रिय भइसकेको छैन। कोशी, मधेश र बागमती प्रदेशमा मनसुनी प्रभाव देखिए पनि पश्चिम नेपालमा अझै स्थानीय र पश्चिमी वायुको प्रभाव कायम छ। मनसुनी प्रणाली कमजोर हुँदा बादल विकास हुन नसकेको र व्यापक वर्षा नहुनुको मुख्य कारण यही रहेको उनीहरूको भनाइ छ।

सामान्यतः मनसुन सक्रिय हुँदा तराई र पहाडका अधिकांश क्षेत्रमा लगातार पानी पर्छ। तर अहिले छिटफुट वर्षाबाहेक ठूलो वर्षा प्रणाली विकसित हुन सकेको छैन।

कुन क्षेत्रमा कस्तो जोखिम ?

मौसम पूर्वानुमान महाशाखाले लुम्बिनी र सुदूरपश्चिम प्रदेशका तराई भूभागका केही स्थानमा तातो लहरको सम्भावना रहेको जनाएको छ। तातो लहरको अवस्था लामो समय रहँदा विशेषगरी बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, गर्भवती महिला तथा दीर्घरोगीहरू बढी प्रभावित हुने चिकित्सकहरू बताउँछन्।

त्यस्तै, बागमती र गण्डकी प्रदेशका तराई क्षेत्रमा ‘तातो दिन’ कायम रहने सम्भावना छ। तातो दिन भन्नाले अधिकतम तापक्रम औसतभन्दा धेरै बढेर दैनिक जनजीवन प्रभावित हुने अवस्थालाई जनाउँछ।

काठमाडौंमा पनि राहतको संकेत छैन

मनसुन कमजोर रहेकाले काठमाडौं उपत्यकामा समेत तत्काल ठूलो वर्षाको सम्भावना नरहेको मौसमविद्ले बताएका छन्। बुधबार र बिहीबार उपत्यका मुख्यतः सुक्खा रहने अनुमान छ। दिउँसो आंशिकदेखि सामान्य बदली भए पनि व्यापक वर्षा हुने सम्भावना न्यून रहेको जनाइएको छ।

जनस्वास्थ्यमा बढ्दो चुनौती

अत्यधिक गर्मीका कारण पछिल्ला दिनहरूमा तराईका विभिन्न जिल्लामा विद्यालयसमेत बन्द गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ। नेपालगन्ज, धनगढी, भैरहवा, जनकपुरलगायत क्षेत्रमा गर्मीका कारण विद्यार्थी बेहोस हुने, टाउको दुख्ने, निर्जलीकरण हुने समस्या बढिरहेको स्थानीय स्वास्थ्य संस्थाहरूले जनाएका छन्।

स्वास्थ्यकर्मीहरूले तातो लहरको समयमा निम्न सावधानी अपनाउन सुझाव दिएका छन्–

• दिउँसो ११ बजेदेखि ४ बजेसम्म अनावश्यक रूपमा बाहिर ननिस्कने।
• प्रशस्त पानी र झोल पदार्थ सेवन गर्ने।
• हल्का तथा सुती कपडा लगाउने।
• बालबालिका, वृद्ध र बिरामीलाई विशेष निगरानीमा राख्ने।
• लामो समय घाममा काम गर्नुपर्ने भए विश्रामको व्यवस्था गर्ने।

कहिले सक्रिय होला मनसुन ?

मौसमविद्हरूका अनुसार बंगालको खाडी र अरब सागरबाट पर्याप्त आर्द्रता भित्रिन थालेपछि मनसुन क्रमशः सक्रिय हुन सक्छ। तर तत्कालै व्यापक वर्षा हुने संकेत नदेखिएकाले आगामी केही दिन देशका अधिकांश तराई क्षेत्रमा गर्मी र उमस कायम रहने सम्भावना रहेको छ।

यसले कृषि, जनस्वास्थ्य र दैनिक जनजीवनमा थप चुनौती सिर्जना गर्ने देखिएको छ। मनसुनको प्रतीक्षामा रहेका किसानहरू समेत पर्याप्त वर्षा नहुँदा धान रोपाइँ प्रभावित हुने चिन्तामा छन्।