काठमाडौं- देशभरका सरकारी स्वास्थ्य संस्थामा रेबिज तथा सर्पदंशविरुद्धका खोप अभाव हुनु सामान्य प्रशासनिक कमजोरी मात्र होइन, यो प्रत्यक्ष रूपमा नागरिकको जीवनसँग जोडिएको सार्वजनिक स्वास्थ्य संकट हो। विशेष गरी वर्षायाम सुरु भएसँगै सर्पदंशका घटना बढ्ने र कुकुर, बिरालो तथा बाँदरको टोकाइका घटनाहरू निरन्तर भइरहँदा अत्यावश्यक खोपको अभावले स्वास्थ्य प्रणालीको तयारीमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका अधिकारीहरूले खरिद प्रक्रिया ढिलाइ, विश्व बजारमा मूल्यवृद्धि र टेन्डर प्रक्रियामा समस्या देखाए पनि विज्ञहरू भने यसलाई राज्यको दीर्घकालीन योजना अभाव र स्वास्थ्य सामग्री व्यवस्थापनको कमजोरीको परिणाम मान्छन्।

टेकु अस्पतालमा चाप, जिल्लामा निराश बिरामी

हाल काठमाडौंको टेकुस्थित शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवारोग अस्पतालबाहेक अधिकांश सरकारी अस्पतालमा रेबिजविरुद्धको खोप उपलब्ध छैन। फलस्वरूप, सुदूर गाउँदेखि लिएर तराई र पहाडी जिल्लाका बिरामीहरू काठमाडौं धाउन बाध्य भएका छन्।

वरिष्ठ सरुवारोग विशेषज्ञ डा. शेरबहादुर पुनका अनुसार वैशाखदेखि नै जिल्लाहरूमा खोप अभाव हुन थालेको थियो। अहिले दैनिक ठूलो संख्यामा बिरामीहरू टेकु अस्पताल पुगिरहेका छन्।

स्वास्थ्यकर्मीहरूका अनुसार रेबिजको शंका लागेपछि तत्काल खोप नलगाइए संक्रमण रोक्न कठिन हुन्छ। एकपटक रोगको लक्षण देखिइसकेपछि रेबिज लगभग शतप्रतिशत घातक मानिन्छ।

खरिद प्रक्रिया किन बारम्बार असफल हुन्छ ?

स्वास्थ्य मन्त्रालयले खोप खरिदका लागि दुईपटक टेन्डर आह्वान गरेको भए पनि प्रक्रिया रद्द भएको जनाएको छ। अधिकारीहरूका अनुसार विश्वव्यापी बजारमा खोपको मूल्य बढेकाले सरकारले तोकेको दररेटमा आपूर्तिकर्ता कम्पनीहरू सहभागी हुन चाहेनन्।

तर सार्वजनिक खरिद विज्ञहरूका अनुसार यो समस्या नयाँ होइन।

स्वास्थ्य क्षेत्रमा काम गर्ने विज्ञहरू भन्छन्, नेपालमा हरेक वर्ष रेबिज र सर्पदंशका बिरामीको संख्या लगभग निश्चित हुने भए पनि खोप खरिद प्रक्रिया समयमै सुरु नहुनु मुख्य समस्या हो।

"खोप अभाव आकस्मिक घटना होइन, यो पूर्वानुमान गर्न सकिने अवस्था हो। त्यसैले यो व्यवस्थापनको असफलता हो," एक सार्वजनिक स्वास्थ्य विज्ञले बताए।

नेपालले हरेक वर्ष तीन लाखभन्दा बढी रेबिजविरुद्धका खोप खरिद गर्दै आएको छ। यति ठूलो आवश्यकता हुँदाहुँदै पनि खरिद प्रक्रिया अन्तिम समयमा मात्र अघि बढाइने प्रवृत्तिले बारम्बार अभाव सिर्जना गर्ने गरेको छ।

वर्षायाममा सर्पदंशको जोखिम झनै बढ्दो

अहिले मनसुन सुरु भएसँगै तराई, चुरे र पहाडी क्षेत्रहरूमा सर्पदंशका घटना बढ्ने मौसम हो।

इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका अनुसार नेपालमा दैनिक २० भन्दा बढी मानिस सर्पदंशको सिकार हुने गरेका छन्। वर्षायाममा यो संख्या अझै बढ्ने गर्छ।

तर स्वास्थ्य सेवा विभागसँग हाल सर्पदंशविरुद्धको एन्टिस्नेक भेनम केवल एक हजार भायल मात्र मौज्दात रहेको तथ्यले अवस्था झन् गम्भीर देखिन्छ।

विशेष गरी मधेश, लुम्बिनी, कोशी र सुदूरपश्चिमका ग्रामीण क्षेत्रहरूमा सर्पदंश मृत्युको प्रमुख कारणमध्ये एक मानिन्छ। समयमै एन्टिभेनम नपाउँदा हरेक वर्ष दर्जनौं नागरिकले ज्यान गुमाउने गरेका छन्।

स्वास्थ्य प्रणालीमा देखिएको संरचनात्मक समस्या

विश्लेषकहरूका अनुसार खोप अभावको यो समस्या केही गम्भीर संरचनात्मक कमजोरीसँग जोडिएको छ–

१. दीर्घकालीन योजना अभाव

नेपालमा अत्यावश्यक औषधि तथा खोपको माग अनुमान गर्ने वैज्ञानिक प्रणाली कमजोर छ। वार्षिक आवश्यकता स्पष्ट हुँदाहुँदै पनि खरिद प्रक्रिया ढिलो सुरु गरिन्छ।

२. केन्द्रीय आपूर्तिमै अत्यधिक निर्भरता

अधिकांश जिल्ला अस्पतालहरू केन्द्रबाट खोप आउने प्रतीक्षामा बस्छन्। स्थानीय तह वा प्रदेशस्तरमा पर्याप्त मौज्दात राख्ने प्रणाली अझै प्रभावकारी बन्न सकेको छैन।

३. सार्वजनिक खरिद प्रक्रियाको जटिलता

टेन्डर प्रक्रिया लामो, झन्झटिलो र विवादास्पद हुने गरेका कारण अत्यावश्यक सामग्री खरिदमा ढिलाइ हुने गरेको छ।

४. आपतकालीन मौज्दातको अभाव

विशेषज्ञहरूका अनुसार कम्तीमा ६ महिनासम्म पुग्ने रणनीतिक भण्डारण (Strategic Stockpile) प्रत्येक वर्ष अनिवार्य राख्नुपर्ने भए पनि व्यवहारमा यस्तो व्यवस्था प्रभावकारी छैन।

नागरिकले के गर्ने ?

रेबिजको शंका लागेमा :

• कुकुर, बिरालो, बाँदर वा अन्य स्तनधारी जनावरले टोकेपछि घाउलाई कम्तीमा १५ मिनेटसम्म साबुनपानीले धुनुपर्छ।
• तुरुन्तै नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्नुपर्छ।
• जनावर सामान्य देखिए पनि चिकित्सकको सल्लाहबिना खोप नछोड्ने।

सर्पले डसेमा :

• बिरामीलाई शान्त राख्ने।
• डसेको भाग चलाउन नदिने।
• झारफुक वा परम्परागत उपचारमा समय खेर नफाल्ने।
• सकेसम्म छिटो सर्पदंश उपचार सेवा उपलब्ध अस्पतालमा पुर्‍याउने।

निष्कर्ष

रेबिज र सर्पदंशविरुद्धका खोपहरू विलासिताका सामग्री होइनन्, यी जीवनरक्षक औषधि हुन्। यस्ता खोपको अभाव हुनु स्वास्थ्य प्रशासनको सामान्य कमजोरी मात्र होइन, नागरिकको जीवनरक्षाप्रतिको राज्यको दायित्वमाथिको गम्भीर प्रश्न हो।

वर्षेनी दोहोरिने यस्ता संकटले नेपालको सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रणाली अझै पनि प्रतिक्रियात्मक मोडेलमै सीमित रहेको देखाउँछ। खोप अभावको समस्या समाधान गर्न तत्काल खरिद प्रक्रिया छिटो टुंग्याउनुका साथै दीर्घकालीन भण्डारण, वैज्ञानिक माग प्रक्षेपण र विकेन्द्रित आपूर्ति प्रणाली निर्माण अपरिहार्य देखिएको छ।