काठमाडौं- करिब चार महिनादेखि विश्व राजनीतिलाई तरंगित बनाएको अमेरिका–इरान द्वन्द्व नयाँ मोडमा पुगेको छ। दुवै देशले युद्ध अन्त्यका लागि अन्तरिम शान्ति सम्झौताको पाठ सार्वजनिक गरेसँगै विश्व बजार, ऊर्जा क्षेत्र र कूटनीतिक वृत्तमा राहतको सन्देश पुगेको छ।
तर प्रश्न अझै बाँकी छ—यो वास्तवमै शान्तिको सुरुवात हो कि अर्को सम्भावित युद्धअघि आएको अस्थायी विश्राम ?
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र इरानी राष्ट्रपति मसूद पेजेस्कियानले डिजिटल हस्ताक्षर गरिसकेको अन्तरिम समझदारी शुक्रबार स्वीट्जरल्याण्डमा औपचारिक रूपमा हस्ताक्षर हुँदैछ। सम्झौताले तत्काल युद्ध रोक्ने, स्ट्रेट अफ होर्मुज खुला गर्ने, इरानमाथिका प्रतिबन्ध खुकुलो बनाउने र इरानको आर्थिक पुनर्निर्माणमा सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको छ।
तर सम्झौताका केही बुँदा र त्यसपछिका राजनीतिक अभिव्यक्तिहरूले यो शान्ति अझै नाजुक रहेको संकेत गरेका छन्।
युद्धको सुरुवात जसले मध्यपूर्वलाई हल्लायो
गत फेब्रुअरीमा अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि संयुक्त सैन्य आक्रमण सुरु गरेका थिए। युद्धको पहिलो दिनमै इरानका सर्वोच्च नेता आयातोल्लाह अली खामेनीसहित उच्च सैन्य नेतृत्वमाथि लक्षित आक्रमण भएको थियो।
अमेरिकाले आक्रमणको प्रमुख कारणका रूपमा इरानको परमाणु कार्यक्रम, ब्यालिस्टिक मिसाइल क्षमता र क्षेत्रीय सशस्त्र समूहहरूलाई दिइरहेको समर्थनलाई देखाएको थियो।
युद्ध सुरु भएपछि विश्व बजारमा तेलको मूल्य तीव्र रूपमा बढेको थियो। स्ट्रेट अफ होर्मुज बन्द हुने सम्भावनाले विश्व ऊर्जा आपूर्ति नै संकटमा पर्ने चिन्ता बढेको थियो।
सम्झौताका ६ बुँदा : कसले के पायो ?
सार्वजनिक गरिएको अन्तरिम सम्झौतामा युद्ध रोक्ने, समुद्री मार्ग खुला गर्ने, प्रतिबन्ध हटाउने र आर्थिक पुनर्स्थापनाका विषय समावेश छन्।
पहिलो नजरमा हेर्दा यो सम्झौता दुवै पक्षका लागि ‘विन–विन’ जस्तो देखिन्छ। अमेरिका युद्ध रोक्न सफल भएको छ भने इरानले वर्षौंदेखि भोगिरहेको आर्थिक नाकाबन्दीबाट राहत पाउने संकेत देखिएको छ।
तर भूराजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार वास्तविक तस्वीर त्यति सरल छैन।
ट्रम्पले जिते कि इरानले ?
युद्ध सुरु गर्दा ट्रम्प प्रशासनले तीन प्रमुख लक्ष्य राखेको थियो–
- इरानको परमाणु महत्वाकांक्षा नियन्त्रण गर्ने
- ब्यालिस्टिक मिसाइल क्षमता कमजोर बनाउने
- क्षेत्रीय प्रभाव घटाउने
तर हालसम्म सार्वजनिक विवरणहरू हेर्दा यीमध्ये धेरै उद्देश्य पूर्ण रूपमा हासिल भएको देखिँदैन।
इरानले परमाणु हतियार नबनाउने पुरानै प्रतिबद्धता दोहोर्याएको छ। तर उसले आफ्नो संवर्धित युरेनियम भण्डार नष्ट गरेको छैन।
त्यसैगरी ब्यालिस्टिक मिसाइल कार्यक्रम पनि यथावत रहेको बताइएको छ।
रोचक कुरा त के छ भने युद्ध सुरु हुँदा "इरानसँग मिसाइल हुनै हुँदैन" भन्ने ट्रम्प अहिले "इरानसँग केही प्रकारका मिसाइल हुनु अस्वाभाविक होइन" भन्ने ठाउँमा पुगेका छन्।
विश्लेषकहरूका अनुसार यो ट्रम्प प्रशासनको रणनीतिक लचकता हो वा राजनीतिक बाध्यता भन्ने बहस सुरु भएको छ।
३०० अर्ब डलरको प्रश्न
सम्झौतामा सबैभन्दा चासोको विषय बनेको छ इरानको आर्थिक पुनर्स्थापनाका लागि प्रस्ताव गरिएको ३०० अर्ब अमेरिकी डलर बराबरको योजना।
यदि यो कार्यान्वयन भयो भने इरानमाथि दशकौँदेखि लगाइएका आर्थिक प्रतिबन्धको प्रभाव उल्लेखनीय रूपमा घट्नेछ।
यसले इरानको तेल निर्यात, बैंकिङ प्रणाली र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारलाई पुनर्जीवित गर्न सक्छ।
विश्लेषकहरू भन्छन्, युद्ध सुरु हुनुभन्दा अघिको अवस्थाभन्दा इरान अहिले आर्थिक रूपमा अझ बलियो स्थितिमा पुग्न सक्ने सम्भावना देखिएको छ।
स्ट्रेट अफ होर्मुज : विश्व अर्थतन्त्रको ‘श्वास नली’
सम्झौतामा सबैभन्दा महत्वपूर्ण बुँदा स्ट्रेट अफ होर्मुजलाई पूर्ण रूपमा खुला गर्ने विषय हो।
विश्वभर निर्यात हुने कच्चा तेलको ठूलो हिस्सा यही जलमार्ग हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय बजार पुग्छ।
युद्धका कारण यो मार्ग बन्द हुने आशंकाले तेल बजारमा अस्थिरता सिर्जना गरेको थियो। सम्झौतापछि ब्रेन्ट क्रुडको मूल्य ८० डलर प्रतिव्यारेलभन्दा तल झरेको छ।
यसले केवल तेल बजारलाई मात्र राहत दिएको छैन।
- ढुवानी खर्च घट्ने सम्भावना
- मुद्रास्फीति कम हुने अपेक्षा
- विकासोन्मुख देशहरूको आयात लागत घट्ने सम्भावना
- खाद्यान्न तथा उपभोग्य वस्तुको मूल्यमा दबाब कम हुने संकेत
जस्ता सकारात्मक प्रभावहरू देखिन थालेका छन्।
तर किन अझै विश्व ढुक्क छैन ?
युद्ध अन्त्यको घोषणा भएको केही घण्टामै ट्रम्पले इरानले सम्झौता उल्लंघन गरे "भयानक बमबारी" गर्ने चेतावनी दिएका छन्।
यही अभिव्यक्तिले यो सम्झौता स्थायी शान्तिको दस्तावेजभन्दा बढी अस्थायी राजनीतिक समझदारी भएको संकेत गर्छ।
अमेरिकी प्रशासनकै एक वरिष्ठ अधिकारीले पनि सम्झौता पूर्ण कानुनी रूपमा बाध्यकारी नभएसम्म जुनसुकै पक्षले पछि हट्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्।
अर्थात् युद्ध रोकिएको छ, तर युद्धको जोखिम समाप्त भएको छैन।
इजरायल र क्षेत्रीय समूहहरूको भूमिका के होला ?
अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न इजरायलको प्रतिक्रिया हो।
सम्झौतामा इरानले हिजबुल्लाह, हमास वा अन्य क्षेत्रीय समूहलाई दिँदै आएको समर्थन रोक्ने स्पष्ट व्यवस्था छैन।
यदि इजरायलले यसलाई आफ्नो सुरक्षाका लागि अपर्याप्त ठान्यो भने क्षेत्रीय तनाव पुनः बढ्न सक्छ।
त्यसैगरी लेबनान, सिरिया, इराक र यमनमा सक्रिय विभिन्न सशस्त्र समूहहरूको गतिविधि पनि आगामी दिनमा शान्ति प्रक्रियाको सफलताका लागि निर्णायक बन्न सक्छ।
निष्कर्ष : शान्ति कि रणनीतिक विराम ?
अमेरिका–इरान अन्तरिम सम्झौताले तत्कालका लागि युद्ध रोकेको छ। विश्व बजारले राहत महसुस गरेको छ। तेलको मूल्य घटेको छ। होर्मुज खुल्ने संकेतले ऊर्जा सुरक्षाको चिन्ता कम गरेको छ।
तर सम्झौताले युद्धका मूल कारणहरू पूर्ण रूपमा समाधान गरेको छैन।
इरानको परमाणु कार्यक्रम, मिसाइल क्षमता, क्षेत्रीय प्रभाव र अमेरिका–इजरायलको सुरक्षा चासो अझै यथावत छन्।
त्यसैले धेरै विश्लेषकहरूले यसलाई "स्थायी शान्ति सम्झौता" भन्दा पनि "अर्को चरणको वार्ताका लागि बनाइएको रणनीतिक विराम" का रूपमा हेरिरहेका छन्।
आगामी ६० दिनभित्र हुने वार्ताले मात्र यो सम्झौता इतिहासमा शान्तिको मोड बन्छ कि अर्को ठूलो द्वन्द्वको पूर्वतयारी भन्ने प्रश्नको उत्तर दिनेछ।
