काठमाडौं- नेपालले आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा वैदेशिक व्यापारको आकार इतिहासकै उच्च स्तरमा पुर्‍याएको छ। भन्सार विभागका अनुसार गत आर्थिक वर्षमा कुल २४ खर्ब ११ अर्ब रुपैयाँ बराबरको वैदेशिक व्यापार भएको छ, जुन अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा करिब १६ प्रतिशतले बढी हो। तर व्यापारको आकार बढेसँगै मुलुकले व्यहोर्दै आएको व्यापार घाटा पनि १७ खर्ब ८१ अर्ब रुपैयाँ पुगेको छ, जसले नेपालको आयातमुखी अर्थतन्त्रको वास्तविक अवस्था उजागर गरेको छ।

नेपालले गत आर्थिक वर्षमा २० खर्ब ९६ अर्ब रुपैयाँ बराबरका वस्तु आयात गर्दा केवल ३ खर्ब १५ अर्ब रुपैयाँको निर्यात गर्न सकेको छ। यसले आयात–निर्यात अनुपात ६.६५ मा पुगेको देखाउँछ, अर्थात् नेपालले निर्यात गरेको प्रत्येक १ रुपैयाँ बराबरको वस्तुको बदलामा करिब ६ रुपैयाँ ६५ पैसा बराबरको वस्तु आयात गरेको छ। कुल वैदेशिक व्यापारमा आयातको हिस्सा ८६.९३ प्रतिशत रहेको छ भने निर्यातको हिस्सा १३.०७ प्रतिशत मात्रै छ।

निर्यात बढ्यो, तर व्यापार घाटा घटेन

गत आर्थिक वर्षमा नेपालको निर्यात १३.८१ प्रतिशतले वृद्धि भएको छ। अघिल्लो आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा २ खर्ब ७७ अर्ब रुपैयाँको निर्यात भएकोमा गत वर्ष यो बढेर ३ खर्ब १५ अर्ब रुपैयाँ पुगेको हो।

निर्यात वृद्धिको प्रमुख कारण सोयाबिन तेलको पुनः निर्यात हो। गत आर्थिक वर्षमा मात्रै १ खर्ब २८ अर्ब रुपैयाँ बराबरको सोयाबिन तेल निर्यात गरिएको छ। नेपालले तेस्रो मुलुकबाट कच्चा सोयाबिन तेल आयात गरी प्रशोधनपछि मुख्यतः भारतीय बजारमा निर्यात गर्दै आएको छ। यसले निर्यातको तथ्यांक बढाए पनि स्वदेशी उत्पादनमा आधारित निर्यातको दिगोपनाबारे प्रश्न उठाएको छ।

त्यस्तै, अलैँची नेपालको दोस्रो ठूलो निर्यात वस्तु बनेको छ। गत आर्थिक वर्षमा १२ अर्ब ६४ करोड रुपैयाँ बराबरको अलैँची निर्यात भएको छ, जुन अघिल्लो वर्षको ७ अर्ब ६८ करोड रुपैयाँ भन्दा उल्लेखनीय रूपमा बढी हो।

आयातमा इन्धन र कच्चा पदार्थको उच्च हिस्सा

नेपालको आयातमा सबैभन्दा ठूलो हिस्सा पेट्रोलियम पदार्थको रहेको छ। गत आर्थिक वर्षमा डिजेल आयातमा मात्रै १ खर्ब ७२ अर्ब रुपैयाँ विदेशिएको छ। त्यस्तै कच्चा सोयाबिन तेल आयातमा ९८ अर्ब रुपैयाँ, पेट्रोल आयातमा ७७ अर्ब २६ करोड रुपैयाँ तथा एलपी ग्यास आयातमा ६० अर्ब २८ करोड रुपैयाँ खर्च भएको छ।

ऊर्जा, कच्चा पदार्थ, औद्योगिक सामग्री तथा दैनिक उपभोग्य वस्तुमा नेपालको उच्च आयात निर्भरताले विदेशी मुद्रा बाहिरिने क्रम निरन्तर बढाइरहेको देखिन्छ।

भारत र चीनसँगको व्यापार असन्तुलन

नेपालका प्रमुख व्यापार साझेदार भारत र चीन नै रहेका छन्। गत आर्थिक वर्षमा भारतबाट १२ खर्ब १० अर्ब रुपैयाँ बराबरको वस्तु आयात गरिएको छ भने भारततर्फ २ खर्ब ५८ अर्ब रुपैयाँको मात्र निर्यात भएको छ।

त्यस्तै चीनबाट ४ खर्ब २५ अर्ब रुपैयाँको वस्तु आयात भएको छ। तर चीनतर्फ नेपालको निर्यात भने १ अर्ब ८९ करोड रुपैयाँ मा सीमित रहेको छ। यसले विशेषगरी चीनसँग नेपालको व्यापार अत्यन्त असन्तुलित रहेको स्पष्ट देखाउँछ।

व्यापार घाटा किन बढिरहेको छ?

नेपालमा औद्योगिक उत्पादन कमजोर हुनु, निर्यातयोग्य वस्तुको सीमित उत्पादन, आयातमा आधारित उपभोग, पेट्रोलियम पदार्थ तथा कच्चा पदार्थमा अत्यधिक निर्भरता, उत्पादन लागत उच्च हुनु तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता कमजोर हुनु व्यापार घाटा बढ्नुका मुख्य कारण मानिन्छन्।

यद्यपि रेमिट्यान्सको उच्च आम्दानीले विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा केही राहत दिएको छ, दीर्घकालीन रूपमा निरन्तर बढ्दो व्यापार घाटा अर्थतन्त्रका लागि चुनौतीपूर्ण विषय बनेको अर्थविद्हरू बताउँछन्।

व्यापार घाटा न्यूनीकरणका लागि आवश्यक कदम

अर्थविद्हरूका अनुसार व्यापार घाटा कम गर्न कृषि तथा औद्योगिक उत्पादन विस्तार, निर्यातमुखी उद्योगलाई प्रोत्साहन, स्वदेशी उत्पादनको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता वृद्धि, जलविद्युत् तथा सूचना–प्रविधि सेवा निर्यात विस्तार, आयात प्रतिस्थापन गर्ने उद्योगको विकास तथा वैदेशिक बजार विविधीकरणमा जोड दिनुपर्ने आवश्यकता छ।

नेपालले वैदेशिक व्यापारको आकारमा नयाँ कीर्तिमान कायम गरे पनि आयात र निर्यातबीचको ठूलो असन्तुलन अझै कायम छ। निर्यातमा भएको वृद्धि सकारात्मक संकेत भए पनि त्यो मुख्यतः पुनः निर्यातमा आधारित भएकाले दिगो आर्थिक सुधारका लागि उत्पादनमूलक क्षेत्रको विस्तार र निर्यात प्रवर्द्धन अपरिहार्य देखिएको छ।